Ένα ιδιαίτερα ανησυχητικό εύρημα για τη δημόσια υγεία και την ποιότητα ζωής των κατοίκων φέρνουν στο προσκήνιο τα στοιχεία της διεθνούς πλατφόρμας παρακολούθησης της ποιότητας του αέρα IQAir για το 2025.

Οι Σέρρες κατατάσσονται στην τρίτη θέση μεταξύ των 70 ελληνικών περιοχών για τις οποίες υπήρχαν διαθέσιμα δεδομένα, ως προς τη μέση ετήσια συγκέντρωση αιωρούμενων μικροσωματιδίων PM2.5.

Η μέση τιμή στις Σέρρες διαμορφώθηκε στα 20,7 μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο αέρα. Υψηλότερη επιβάρυνση εμφανίζουν μόνο η Λαμία, με 20,9 μg/m³, και ο Άγιος Γεώργιος Πέλλας, με 20,8 μg/m³. Ακολουθούν η Κατερίνη, τα Τρίκαλα και η Δράμα.

Η κατάταξη αυτή δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως μία ακόμη αρνητική στατιστική. Αποτελεί ισχυρό προειδοποιητικό σήμα προς τον Δήμο Σερρών, την Περιφερειακή Ενότητα Σερρών, την Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας, τις περιβαλλοντικές και υγειονομικές υπηρεσίες, τους επιστημονικούς και επαγγελματικούς φορείς.

Ο αέρας που αναπνέουν καθημερινά χιλιάδες πολίτες δεν είναι ζήτημα επικοινωνιακής διαχείρισης. Είναι ζήτημα δημόσιας υγείας.

Περισσότερο από τέσσερις φορές πάνω από τη σύσταση του ΠΟΥ

Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο σοβαρή αν η καταγραφή των Σερρών συγκριθεί με την κατευθυντήρια τιμή του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας.

Ο ΠΟΥ συστήνει η μέση ετήσια συγκέντρωση PM2.5 να μην υπερβαίνει τα 5 μg/m³. Στις Σέρρες καταγράφηκε τιμή 20,7 μg/m³, δηλαδή περισσότερο από τετραπλάσια.

Ακόμη και σε σύγκριση με τον ήδη επιβαρυμένο πανελλαδικό μέσο όρο, οι Σέρρες βρίσκονται σε δυσμενέστερη θέση. Σύμφωνα με την IQAir, η μέση ετήσια συγκέντρωση PM2.5 στην Ελλάδα για το 2025 ήταν 14,9 μg/m³, περίπου τρεις φορές υψηλότερη από την κατευθυντήρια τιμή του ΠΟΥ.

Η πρώτη εξάδα της ελληνικής κατάταξης διαμορφώνεται ως εξής:

1. Λαμία – 20,9 μg/m³
2. Άγιος Γεώργιος Πέλλας – 20,8 μg/m³
3. Σέρρες – 20,7 μg/m³
4. Κατερίνη – 19,8 μg/m³
5. Τρίκαλα – 19,3 μg/m³
6. Δράμα – 19,0 μg/m³

Στην πρώτη δεκάδα βρίσκονται επίσης τα Ιωάννινα, η Κομοτηνή, η Λάρισα και η Θεσσαλονίκη, ενώ αυξημένες συγκεντρώσεις καταγράφονται στον Εύοσμο, στον Βόλο, στην Πτολεμαΐδα και στην Κόρινθο.

Τι είναι τα PM2.5 και γιατί θεωρούνται επικίνδυνα

Τα PM2.5 είναι αιωρούμενα σωματίδια με διάμετρο ίση ή μικρότερη των 2,5 μικρομέτρων. Είναι τόσο μικρά, ώστε μπορούν να διαπεράσουν μεγάλο μέρος των φυσικών αμυντικών μηχανισμών του ανθρώπινου οργανισμού, να φτάσουν βαθιά στους πνεύμονες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να περάσουν στην κυκλοφορία του αίματος.

Η μακροχρόνια έκθεση σε αυξημένες συγκεντρώσεις έχει συνδεθεί επιστημονικά με καρδιαγγειακές και αναπνευστικές παθήσεις, εγκεφαλικά επεισόδια, καρκίνο του πνεύμονα και αυξημένο κίνδυνο πρόωρης θνησιμότητας.

Μεγαλύτερο κίνδυνο αντιμετωπίζουν τα παιδιά, οι ηλικιωμένοι, οι έγκυες γυναίκες και οι πολίτες με άσθμα, χρόνια αναπνευστικά ή καρδιολογικά προβλήματα.

Επομένως, πίσω από τον αριθμό 20,7 δεν υπάρχει απλώς ένας περιβαλλοντικός δείκτης. Υπάρχει ένα πιθανό καθημερινό κόστος για την υγεία των ανθρώπων.

Δεν γνωρίζουμε ακόμη από πού προέρχεται η επιβάρυνση

Η δυσμενής θέση των Σερρών δημιουργεί ένα κρίσιμο ερώτημα: ποιες είναι οι βασικές πηγές των μικροσωματιδίων στην περιοχή;

Η απάντηση δεν μπορεί να δοθεί με υποθέσεις. Σε γενικές γραμμές, τα PM2.5 μπορούν να προέρχονται από την κυκλοφορία των οχημάτων, την οικιακή θέρμανση και την καύση ξύλου ή άλλων υλικών, τη βιομηχανική δραστηριότητα, τις αγροτικές καύσεις, τη σκόνη, τις πυρκαγιές, αλλά και από χημικές αντιδράσεις άλλων ρύπων στην ατμόσφαιρα.

Οι ιδιαίτερες γεωγραφικές και μετεωρολογικές συνθήκες μιας περιοχής μπορούν επίσης να εγκλωβίζουν τους ρύπους κοντά στο έδαφος, ειδικά σε περιόδους άπνοιας και θερμοκρασιακής αναστροφής.

Για τις Σέρρες, όμως, δεν αρκούν οι γενικές εκτιμήσεις. Χρειάζεται επιστημονική μελέτη κατανομής των πηγών, συνεχής παρακολούθηση και διασταύρωση των ευρημάτων με πιστοποιημένο εξοπλισμό.

Η Αντιπεριφέρεια και η Περιφέρεια οφείλουν να αναλάβουν πρωτοβουλία

Η ευθύνη για την εγκατάσταση και τη λειτουργία σταθμών παρακολούθησης της ποιότητας της ατμόσφαιρας εκτός Αττικής έχει μεταβιβαστεί στις Περιφέρειες, όπως αναφέρεται και στην ετήσια έκθεση ποιότητας της ατμόσφαιρας του ΥΠΕΝ.

Η Περιφερειακή Ενότητα Σερρών και η Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας πρέπει, επομένως, να ενημερώσουν υπεύθυνα τους πολίτες:

• Υπάρχει στις Σέρρες πιστοποιημένος σταθμός συνεχούς μέτρησης των PM2.5;
• Σε ποιο σημείο βρίσκεται και ποιος έχει την ευθύνη λειτουργίας του;
• Ποια είναι τα επίσημα στοιχεία των τελευταίων ετών;
• Έχουν καταγραφεί υπερβάσεις και σε ποιες χρονικές περιόδους;
• Έχουν γίνει έλεγχοι σε πιθανές εστίες ρύπανσης;
• Υπάρχει σχέδιο αντιμετώπισης επεισοδίων αυξημένης ατμοσφαιρικής ρύπανσης;
• Πώς ενημερώνονται οι πολίτες και ιδιαίτερα οι ευπαθείς ομάδες;

Η Περιφέρεια δεν μπορεί να αρκεστεί σε μία γενική ανακοίνωση αμφισβήτησης ή υποβάθμισης των ευρημάτων. Αν θεωρεί ότι τα στοιχεία δεν αποτυπώνουν με ακρίβεια την κατάσταση, οφείλει να το αποδείξει με επίσημες, συνεχείς και επιστημονικά πιστοποιημένες μετρήσεις.

Ο Δήμος Σερρών δεν μπορεί να παραμείνει θεατής

Μπορεί ο Δήμος να μην έχει την κύρια θεσμική ευθύνη για το επίσημο δίκτυο μέτρησης, αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν διαθέτει ρόλο και δυνατότητες παρέμβασης.

Η δημοτική αρχή οφείλει να ζητήσει άμεσα επίσημη ενημέρωση από την Περιφέρεια και το Υπουργείο Περιβάλλοντος, να φέρει το θέμα στο Δημοτικό Συμβούλιο και να επιδιώξει συνεργασία με επιστημονικά ιδρύματα.

Παράλληλα, χρειάζεται να εξετάσει μέτρα που εμπίπτουν στις αρμοδιότητές της:

• καλύτερη διαχείριση της κυκλοφορίας στο κέντρο,
• ενίσχυση της βιώσιμης αστικής κινητικότητας,
• ουσιαστική αναβάθμιση των αστικών συγκοινωνιών,
• περιορισμό της σκόνης από δρόμους και έργα,
• τακτικό καθαρισμό των επιβαρυμένων οδικών αξόνων,
• προστασία και ενίσχυση του αστικού πρασίνου,
• αυστηρούς ελέγχους για ανεξέλεγκτες καύσεις,
• ειδική μέριμνα για σχολεία, παιδικούς σταθμούς και αθλητικές εγκαταστάσεις.

Δεν είναι αποδεκτό μία πόλη που εμφανίζεται τρίτη πανελλαδικά σε συγκεντρώσεις PM2.5 να μην έχει ένα δημόσια γνωστό, οργανωμένο και μετρήσιμο σχέδιο βελτίωσης της ποιότητας του αέρα.

Ευθύνη και των παραγωγικών φορέων

Το πρόβλημα δεν αφορά μόνο την αυτοδιοίκηση. Το Επιμελητήριο, οι επαγγελματικές ενώσεις, οι βιομηχανικές και βιοτεχνικές επιχειρήσεις, οι αγροτικοί φορείς, το Νοσοκομείο Σερρών, ο Ιατρικός Σύλλογος, οι περιβαλλοντικές οργανώσεις και η εκπαιδευτική κοινότητα πρέπει να συμμετάσχουν σε έναν ουσιαστικό διάλογο.

Οι επιχειρήσεις οφείλουν να τηρούν απαρέγκλιτα τους περιβαλλοντικούς όρους και να επενδύουν σε καθαρότερες τεχνολογίες. Ο αγροτικός κόσμος πρέπει να ενημερωθεί και να στηριχθεί για την αποφυγή ανεξέλεγκτων καύσεων υπολειμμάτων. Οι επιστημονικοί φορείς μπορούν να συμβάλουν στην αξιολόγηση των στοιχείων και στην ενημέρωση των πολιτών χωρίς κινδυνολογία, αλλά και χωρίς εφησυχασμό.

Πέντε άμεσες κινήσεις για τις Σέρρες

Η σοβαρότητα της κατάστασης επιβάλλει ένα συγκεκριμένο πλαίσιο ενεργειών:

1. Επίσημη επιβεβαίωση των μετρήσεων με πιστοποιημένο εξοπλισμό και δημοσιοποίηση των αποτελεσμάτων.
2. Δημιουργία μόνιμου δικτύου σταθμών σε διαφορετικά σημεία της πόλης και του νομού.
3. Επιστημονική μελέτη για τον εντοπισμό και την ποσοστιαία αποτύπωση των βασικών πηγών ρύπανσης.
4. Εκπόνηση τοπικού σχεδίου καθαρού αέρα με συγκεκριμένα μέτρα, χρονοδιάγραμμα και ετήσιους στόχους.
5. Σύστημα άμεσης ενημέρωσης των πολιτών και των ευπαθών ομάδων κατά τις ημέρες υψηλών συγκεντρώσεων.

Οι πολίτες δικαιούνται καθαρές απαντήσεις  και καθαρό αέρα

Τα στοιχεία της IQAir πρέπει να αντιμετωπιστούν με επιστημονική σοβαρότητα. Η κατάταξη αφορά τις 70 περιοχές για τις οποίες υπήρχαν διαθέσιμα δεδομένα και δεν υποκαθιστά από μόνη της ένα ολοκληρωμένο επίσημο δίκτυο παρακολούθησης.

Αυτό, όμως, δεν αποτελεί άλλοθι για αδράνεια. Αντιθέτως, είναι ένας επιπλέον λόγος για να αποκτήσουν οι Σέρρες αξιόπιστες, συνεχείς και δημόσια προσβάσιμες μετρήσεις.

Ο «Καθημερινός Παρατηρητής» κρούει τον κώδωνα του κινδύνου προς όλες τις κατευθύνσεις. Η δημοτική αρχή, η Αντιπεριφέρεια, η Περιφέρεια, οι κρατικές υπηρεσίες και οι τοπικοί φορείς οφείλουν να κινηθούν τώρα.

Όχι όταν οι επιπτώσεις θα έχουν συσσωρευτεί. Όχι όταν οι αριθμοί θα γίνουν ακόμη χειρότεροι. Όχι όταν το ζήτημα θα αποκτήσει πρόσκαιρη επικοινωνιακή επικαιρότητα.

Yστερόγραφο: Υπό το βάρος αυτών των στοιχείων, η έντονη δυσοσμία που ταλαιπωρεί τα τελευταία χρόνια την πόλη των Σερρών δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίζεται ως ένα «αθώο» ή περιστασιακό φαινόμενο. Η δυσοσμία δεν ταυτίζεται επιστημονικά με τα PM2.5 και τα διαθέσιμα δεδομένα δεν αποδεικνύουν από μόνα τους κοινή προέλευση. Δημιουργούν, όμως, σοβαρά ερωτήματα που απαιτούν άμεση διερεύνηση. Οι αρμόδιες υπηρεσίες οφείλουν να εντοπίσουν τις πηγές, να πραγματοποιήσουν συστηματικές μετρήσεις και να ενημερώσουν δημόσια τους πολίτες για το τι ακριβώς αναπνέουν. Οι γενικές διαβεβαιώσεις και η σιωπή δεν αρκούν πλέον.