Όταν οι κανόνες υποχωρούν μπροστά στη γεωπολιτική ισχύ, η αστάθεια γίνεται κανονικότητα

Η στρατιωτική επέμβαση των Ηνωμένων Πολιτειών στη Βενεζουέλα δεν μπορεί να ιδωθεί ως μια «αναγκαία εξαίρεση». Είναι μια ευθεία ρωγμή στο οικοδόμημα του Διεθνούς Δικαίου και μια επικίνδυνη επιστροφή στη λογική ότι η ισχύς υποκαθιστά τους κανόνες. Όσο αυταρχικό κι αν είναι το καθεστώς του Νικολάς Μαδούρο, η παραβίαση της κυριαρχίας ενός κράτους δεν μετατρέπεται αυτομάτως σε πράξη «απελευθέρωσης». Μετατρέπεται, αντίθετα, σε προηγούμενο αποσταθεροποίησης.

Η ιστορία των τελευταίων δεκαετιών είναι αποκαλυπτική. Οι στρατιωτικές επεμβάσεις που βαφτίστηκαν «δημοκρατικές αποστολές» άφησαν πίσω τους κοινωνίες διαλυμένες, θεσμούς απονευρωμένους και λαούς εγκλωβισμένους σε μόνιμη κρίση. Η δημοκρατία δεν επιβάλλεται από έξω ούτε γεννιέται με τελεσίγραφα. Χτίζεται εσωτερικά, με πολιτικό πλουραλισμό, θεσμική αποκατάσταση και κοινωνική νομιμοποίηση. Κάθε άλλη συνταγή οδηγεί σε εξάρτηση και χάος.

Η περίπτωση της Βενεζουέλας φωτίζει κάτι βαθύτερο: τη σταδιακή κανονικοποίηση της αυθαίρετης χρήσης βίας στο διεθνές σύστημα. Όταν οι ισχυροί επιλέγουν πότε το διεθνές δίκαιο ισχύει και πότε παρακάμπτεται, τότε οι κανόνες χάνουν το περιεχόμενό τους. Η επιλεκτική εφαρμογή της νομιμότητας διαβρώνει την εμπιστοσύνη στους διεθνείς θεσμούς και ανοίγει τον δρόμο σε έναν κόσμο «δύο μέτρων και δύο σταθμών».

Πίσω από τη ρητορική περί «μετάβασης» προβάλλει καθαρά ο πυρήνας των συμφερόντων: η ενέργεια. Πετρέλαιο, φυσικό αέριο, ορυκτός πλούτος. Σε μια εποχή όπου ο έλεγχος των ενεργειακών ροών λειτουργεί ως εργαλείο παγκόσμιας κυριαρχίας, η Βενεζουέλα κινδυνεύει να μετατραπεί σε προτεκτοράτο. Και σε τέτοιες συνθήκες, οι δημοκρατικές δυνάμεις της χώρας –που επί χρόνια αγωνίζονται με ειρηνικά μέσα– απειλούνται με περιθωριοποίηση ή εργαλειοποίηση.

Η Ευρώπη δεν έχει το περιθώριο της σιωπής. Αν επιθυμεί να διατηρήσει πολιτική αξιοπιστία και «ήπια ισχύ», οφείλει να υπερασπιστεί έμπρακτα τους κανόνες που επικαλείται. Χωρίς στρατηγική αυτονομία ,ενεργειακή, πολιτική και θεσμική ,η Ευρωπαϊκή Ένωση κινδυνεύει να καταστεί θεατής σε εξελίξεις που διαμορφώνουν άλλοι, εις βάρος των ίδιων των αξιών της.

Σε αυτό το πλαίσιο, η στάση της ελληνικής κυβέρνησης προκαλεί εύλογο προβληματισμό. Η Ελλάδα, χώρα που ιστορικά επένδυσε στο Διεθνές Δίκαιο ως θεμέλιο της εθνικής της στρατηγικής, εμφανίζεται σήμερα διστακτική έως σιωπηλή μπροστά σε μια κατάφωρη παραβίαση του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ. Αυτό δεν είναι ρεαλισμός· είναι εγκατάλειψη μιας σταθερής γραμμής που προσέδιδε στη χώρα κύρος, ασφάλεια και ρόλο.

Το διακύβευμα, τελικά, ξεπερνά τη Βενεζουέλα. Αφορά το ποιος κανόνας θα διέπει τον κόσμο που αναδύεται: η ισχύς ή το δίκαιο; Οι σφαίρες επιρροής ή η πολυμερής συνεργασία; Ένας κόσμος όπου οι «ισχυροί» επιβάλλουν λύσεις είναι εγγενώς ασταθής  και επικίνδυνος για όλους, μικρούς και μεγάλους.

Η Βενεζουέλα δεν χρειάζεται σωτήρες ούτε κηδεμόνες. Χρειάζεται διεθνή στήριξη στη δημοκρατική της προοπτική, σεβασμό στη λαϊκή της βούληση και χώρο για μια ειρηνική, νόμιμη μετάβαση. Και η διεθνής κοινότητα οφείλει να θυμηθεί κάτι θεμελιώδες: όταν το «δίκαιο του ισχυρού» γίνεται κανόνας, καμία χώρα δεν μπορεί να αισθάνεται πραγματικά ασφαλής.

Πασχάλης Θ. Τόσιος
Καθημερινός Παρατηρητής