Σύμφωνα με τη δική του αφήγηση, η απόφαση να αφιερώσει τη ζωή του στα ταξίδια γεννήθηκε έπειτα από ένα όνειρο: αντί να ζητήσει «μεσολάβηση» (şefaat) από τον Προφήτη, του ξέφυγε η λέξη «ταξίδι» (seyahat). Το περιστατικό αυτό, πραγματικό ή συμβολικό, αποτυπώνει το πνεύμα του έργου του: μια αδιάκοπη περιπλάνηση με σκοπό την παρατήρηση, την καταγραφή και την κατανόηση των ανθρώπων και των τόπων.

Το μνημειώδες έργο του, το Σεγιαχατναμέ (Seyahatname – Βιβλίο των Ταξιδιών), εκτείνεται σε δέκα τόμους και περιλαμβάνει περιγραφές από τη Μικρά Ασία, τα Βαλκάνια, τη Μέση Ανατολή, τον Καύκασο, την Κριμαία, την Αίγυπτο και τη Βόρεια Αφρική. Ο Εβλιγιά δεν περιορίζεται στη γεωγραφία: καταγράφει ήθη και έθιμα, επαγγέλματα, γλώσσες, θρησκείες, αρχιτεκτονική, ακόμα και τοπικούς θρύλους, συχνά με χιούμορ, υπερβολή και προσωπική συγκίνηση.

Η εποχή του και το ιστορικό πλαίσιο

Ο 17ος αιώνας υπήρξε περίοδος έντονων μεταβολών για την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Παρά τις στρατιωτικές πιέσεις και τα σημάδια διοικητικής κρίσης, η αυτοκρατορία διατηρούσε ακόμη έναν εκτεταμένο και ζωντανό χώρο ανταλλαγών. Τα Βαλκάνια αποτελούσαν κρίσιμο οικονομικό και διοικητικό πυλώνα: πόλεις όπως η Θεσσαλονίκη, η Φιλιππούπολη και οι Σέρρες λειτουργούσαν ως κόμβοι εμπορίου, γεωργικής παραγωγής και μετακίνησης πληθυσμών.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, τα ταξίδια του Εβλιγιά Τσελεμπή δεν ήταν απλώς προσωπικές περιπλανήσεις, αλλά συνδέονταν με διοικητικές αποστολές, διπλωματικές συνοδείες και στρατιωτικές εκστρατείες. Η ματιά του, ωστόσο, παραμένει βαθιά ανθρώπινη και βιωματική.

Η άφιξη του Εβλιγιά Τσελεμπή στις Σέρρες (1668 μ.Χ.)

Το 1668 μ.Χ., ο Εβλιγιά Τσελεμπή επισκέπτεται τις Σέρρες (Σιρόζ), μια ακμάζουσα πόλη της οθωμανικής Ρούμελης. Η περιοχή βρισκόταν τότε σε περίοδο σχετικής ευημερίας, βασισμένη στην αγροτική παραγωγή της εύφορης πεδιάδας του Στρυμόνα και στο εμπόριο. Οι Σέρρες αποτελούσαν σημαντικό διοικητικό και οικονομικό κέντρο, με πολυεθνοτικό πληθυσμό και έντονη αστική ζωή.

Η εντύπωση που αποκομίζει ο περιηγητής είναι εξαιρετικά θετική και ξεχωρίζει στο σύνολο των περιγραφών του για τα Βαλκάνια. Δεν πρόκειται για μια ψυχρή καταγραφή, αλλά για έναν ύμνο στην πόλη και τους κατοίκους της.

Οι Σέρρες μέσα από τα μάτια του Εβλιγιά Τσελεμπή

Στο Σεγιαχατναμέ, ο Εβλιγιά περιγράφει τη Σιρόζ ως πόλη καλαίσθητη, δροσερή και πρότυπο αστικού σχεδιασμού: «Οι λεωφόροι είναι τόσο πλατιές που χωράνε τρεις και τέσσερις άμαξες ταυτόχρονα. Όλοι οι δρόμοι είναι καλντερίμια από λευκή πέτρα. Σχεδόν σε κάθε γωνία υπάρχουν βρύσες με πόσιμο νερό. Νερά επίσης τρέχουν δεξιά κι αριστερά απ’ τους δρόμους. Γενικά, είναι μια δροσερή κι όμορφη πόλη, που τους δρόμους και τις πλατείες της κοσμούν κληματαριές, κυπαρίσσια και άλλα πυκνόφυλλα δέντρα.»

Η σύγκριση που επιχειρεί είναι εντυπωσιακή: θεωρεί πως ελάχιστες πόλεις της Ρούμελης μπορούν να συγκριθούν με τις Σέρρες, ενώ ανάλογη ομορφιά συναντά –κατά την κρίση του– μόνο σε μακρινές περιοχές της Περσίας ή του Καφιριστάν, και σε πόλεις όπως το Άμστερνταμ.

Ιδιαίτερη είναι και η συναισθηματική του φόρτιση: «Ας είναι ευτυχισμένη η πόλη κι οι πολίτες της στους αιώνες των αιώνων! Έχω τόσο ωραίες αναμνήσεις απ’ την πόλη και τους κατοίκους της…»

Τέλος, με τον χαρακτηριστικό του συμβολισμό, συνδέει τα «πεπρωμένα» της Σιρόζ με το ζώδιο του Ζυγού, αποδίδοντας στους κατοίκους της ισορροπία, μέτρο και εμπορικό πνεύμα – στοιχεία που αντανακλούν τον ρόλο της πόλης ως κέντρου συναλλαγών.

Συμπέρασμα

Η μαρτυρία του Εβλιγιά Τσελεμπή αποτελεί ανεκτίμητη πηγή για την ιστορία των Σερρών και της ευρύτερης περιοχής κατά τον 17ο αιώνα. Μέσα από το βλέμμα ενός οξυδερκούς και ευαίσθητου παρατηρητή, η πόλη αναδύεται όχι μόνο ως διοικητικό και οικονομικό κέντρο, αλλά ως ζωντανός, φιλόξενος και καλαίσθητος αστικός χώρος.

Το αφιέρωμα αυτό υπενθυμίζει πως οι Σέρρες κατείχαν μια ξεχωριστή θέση στον βαλκανικό κόσμο της εποχής και πως η ιστορική μνήμη τους διασώζεται, με μοναδικό τρόπο, στις σελίδες του Σεγιαχατναμέ.