Το υπουργείο Εσωτερικών παρουσιάζει το νέο θεσμικό πλαίσιο ως μια αναγκαία μεταρρύθμιση που κωδικοποιεί σχεδόν 2.000 διάσπαρτες νομοθετικές διατάξεις, δημιουργώντας ένα ενιαίο και σύγχρονο πλαίσιο λειτουργίας για την Αυτοδιοίκηση.

Ωστόσο, πίσω από τις τεχνικές διατυπώσεις και τις αναφορές στον εκσυγχρονισμό, υπάρχουν σημαντικές πολιτικές επιλογές που αναμένεται να προκαλέσουν έντονη συζήτηση τόσο στους αυτοδιοικητικούς κύκλους όσο και στο πολιτικό σύστημα.

Η κατάργηση του δεύτερου γύρου

Η πλέον εμβληματική αλλαγή αφορά το εκλογικό σύστημα.

Ο δεύτερος γύρος των δημοτικών και περιφερειακών εκλογών καταργείται, αλλάζοντας μια διαδικασία που εφαρμόζεται εδώ και δεκαετίες στην ελληνική αυτοδιοίκηση.

Μέχρι σήμερα, όταν κανένας συνδυασμός δεν εξασφάλιζε την απαιτούμενη πλειοψηφία στον πρώτο γύρο, οι δύο επικρατέστεροι αναμετρώνταν σε δεύτερη Κυριακή, δίνοντας τη δυνατότητα στους πολίτες να επιλέξουν τελικά τον δήμαρχο ή τον περιφερειάρχη.

Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι το σύστημα αυτό είχε υψηλό οικονομικό κόστος, δημιουργούσε πολιτικές συναλλαγές μεταξύ των δύο γύρων και οδηγούσε συχνά σε χαμηλή συμμετοχή των πολιτών κατά τη δεύτερη εκλογική αναμέτρηση.

Από την άλλη πλευρά, αρκετοί αυτοδιοικητικοί εκφράζουν ήδη προβληματισμό, υποστηρίζοντας ότι ο δεύτερος γύρος αποτελούσε μια σημαντική δημοκρατική δικλείδα, καθώς εξασφάλιζε ευρύτερη πολιτική και κοινωνική νομιμοποίηση των αιρετών αρχών.

Η συζήτηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία για περιοχές όπως ο Νομός Σερρών, όπου διαχρονικά αρκετές δημοτικές εκλογές κρίθηκαν στη δεύτερη Κυριακή, μετά από συμμαχίες και συνθέσεις που διαμορφώνονταν ανάμεσα στις παρατάξεις.

Ηλεκτρονική ψηφοφορία

Μία ακόμη καινοτομία αποτελεί η δυνατότητα ηλεκτρονικής ψηφοφορίας μέσω ειδικών εκλογικών κέντρων με την παρουσία δικαστικού αντιπροσώπου.

Στόχος είναι να διευκολυνθούν οι πολίτες που βρίσκονται μακριά από τον τόπο κατοικίας τους, οι φοιτητές, οι εργαζόμενοι και όσοι δυσκολεύονται να μετακινηθούν την ημέρα των εκλογών.

Το μέτρο εντάσσεται στη γενικότερη προσπάθεια ψηφιακού μετασχηματισμού του κράτους, ωστόσο ήδη διατυπώνονται ερωτήματα για το επίπεδο ασφάλειας της διαδικασίας και την προστασία του εκλογικού απορρήτου.

Δημοτικά δημοψηφίσματα

Για πρώτη φορά προβλέπεται η δυνατότητα διεξαγωγής συμβουλευτικών δημοτικών δημοψηφισμάτων με ηλεκτρονική ψηφοφορία.

Πρόκειται για μια πρόβλεψη που, εφόσον αξιοποιηθεί ουσιαστικά, θα μπορούσε να ενισχύσει τη συμμετοχή των πολιτών στις τοπικές αποφάσεις.

Ζητήματα που αφορούν μεγάλες αναπλάσεις, περιβαλλοντικές παρεμβάσεις, ενεργειακά έργα ή σημαντικές αλλαγές στον σχεδιασμό των πόλεων θα μπορούσαν να τίθενται υπό την κρίση των δημοτών.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν τα αποτελέσματα αυτών των δημοψηφισμάτων θα έχουν πραγματικό πολιτικό βάρος ή αν θα λειτουργούν απλώς ως μηχανισμός καταγραφής της κοινής γνώμης.

Νέο πλαίσιο για δήμους και περιφέρειες

Ένα από τα βασικά προβλήματα που επιχειρεί να αντιμετωπίσει ο νέος Κώδικας είναι η πολυνομία.

Οι περιφέρειες εξακολουθούσαν μέχρι σήμερα να λειτουργούν με διατάξεις που προέρχονταν από διαφορετικές εποχές και διαφορετικά διοικητικά μοντέλα.

Το αποτέλεσμα ήταν συχνά η αλληλοεπικάλυψη αρμοδιοτήτων ανάμεσα σε δήμους, περιφέρειες και κεντρικό κράτος, με συνέπεια καθυστερήσεις και γραφειοκρατικά αδιέξοδα.

Ο νέος Κώδικας επιχειρεί να αποσαφηνίσει τις αρμοδιότητες και να δημιουργήσει ένα ενιαίο θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας για όλους τους οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης.

Έλεγχος νομιμότητας

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη λειτουργία της Αυτοτελούς Υπηρεσίας Ελέγχου Νομιμότητας ΟΤΑ.

Σύμφωνα με το υπουργείο Εσωτερικών, ο έλεγχος θα αφορά αποκλειστικά τη νομιμότητα των αποφάσεων και όχι τη σκοπιμότητά τους.

Η διάκριση αυτή θεωρείται κρίσιμη, καθώς η αυτοδιοίκηση διεκδικεί διαχρονικά μεγαλύτερη διοικητική αυτοτέλεια και λιγότερες παρεμβάσεις από την κεντρική διοίκηση.

Διαφάνεια και λογοδοσία

Ο νέος Κώδικας εισάγει επιπλέον υποχρεώσεις δημοσιοποίησης αποφάσεων, ενισχύει τη χρήση ψηφιακών εργαλείων και προβλέπει νέους μηχανισμούς ελέγχου.

Στόχος είναι η μεγαλύτερη διαφάνεια στη λειτουργία των δήμων και των περιφερειών, ιδιαίτερα σε θέματα οικονομικής διαχείρισης, αναθέσεων και λήψης αποφάσεων.

Η εμπειρία των τελευταίων ετών έχει δείξει ότι η έλλειψη διαφάνειας αποτελεί έναν από τους βασικούς λόγους δυσπιστίας των πολιτών απέναντι στους θεσμούς της αυτοδιοίκησης.

Ψηφιακή Αυτοδιοίκηση

Η φιλοσοφία του νέου Κώδικα βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην ψηφιοποίηση.

Ηλεκτρονικές υπηρεσίες, εφαρμογές εξυπηρέτησης πολιτών, ψηφιακή συμμετοχή στις διαδικασίες διαβούλευσης και διασύνδεση πληροφοριακών συστημάτων αποτελούν βασικούς πυλώνες του νέου μοντέλου.

Ωστόσο, παραμένει ανοιχτό το ερώτημα κατά πόσο οι μικροί και μεσαίοι δήμοι διαθέτουν το αναγκαίο προσωπικό και τις τεχνικές υποδομές για να ανταποκριθούν στις αυξημένες απαιτήσεις της ψηφιακής εποχής.

Το μεγάλο ερώτημα

Ο νέος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης φιλοδοξεί να αποτελέσει τη μεγαλύτερη θεσμική αναδιάρθρωση της αυτοδιοίκησης μετά τον «Καλλικράτη» και τον «Κλεισθένη».

Το πραγματικό πολιτικό ερώτημα όμως παραμένει:

Οι αλλαγές αυτές θα οδηγήσουν σε μια πιο αποτελεσματική και σύγχρονη αυτοδιοίκηση ή θα ενισχύσουν περαιτέρω τη συγκέντρωση εξουσιών στα πρόσωπα των δημάρχων και των περιφερειαρχών;

Η απάντηση δεν θα δοθεί στις κοινοβουλευτικές αίθουσες αλλά στην πράξη, όταν οι νέοι κανόνες εφαρμοστούν στις επόμενες αυτοδιοικητικές εκλογές και στην καθημερινή λειτουργία των δήμων και των περιφερειών της χώρας.