Η τεχνητή νοημοσύνη απαντά στις ερωτήσεις μας, οργανώνει πληροφορίες, συντάσσει κείμενα και μας βοηθά σε μικρές ή μεγαλύτερες καθημερινές εργασίες. Όταν ολοκληρώνεται αυτή η «συνεργασία», πολλοί χρήστες πληκτρολογούν αυθόρμητα μία απλή λέξη: «ευχαριστώ».

Είναι, άραγε, μια εντελώς περιττή ευγένεια απέναντι σε ένα σύστημα που δεν αισθάνεται; Από τεχνικής πλευράς, πιθανότατα ναι. Από ψυχολογικής, όμως, η αντίδραση αυτή μόνο τυχαία δεν είναι.

Σύμφωνα με έρευνα που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Emotion, η ευγνωμοσύνη προς μη ανθρώπινες οντότητες συνδέεται με μια βαθιά ριζωμένη λειτουργία του ανθρώπινου νου: την τάση μας να αποδίδουμε ανθρώπινες ιδιότητες, προθέσεις και συναισθήματα σε ό,τι φαίνεται να μας βοηθά.

Ο εγκέφαλος «βλέπει» πρόθεση

Η μελέτη βασίστηκε σε πέντε διαφορετικά πειράματα και δεδομένα από συνολικά 2.019 συμμετέχοντες. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι, όταν οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται πως κάτι ενεργεί με σκοπό να τους ωφελήσει, ενεργοποιούνται μηχανισμοί παρόμοιοι με εκείνους που λειτουργούν στις ανθρώπινες σχέσεις.

Με απλά λόγια, όταν ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης δίνει μια χρήσιμη απάντηση, ο άνθρωπος μπορεί ασυναίσθητα να εκλάβει τη λειτουργία του ως πράξη βοήθειας. Και όπου υπάρχει η αίσθηση της βοήθειας, εμφανίζεται σχεδόν αυτόματα και η ανάγκη της ευγνωμοσύνης.

Η πρώτη μελέτη έδειξε ότι οι άνθρωποι που προσωποποιούν ευκολότερα τα αντικείμενα και τα φυσικά φαινόμενα αισθάνονται εντονότερη ευγνωμοσύνη απέναντί τους. Δεν πρόκειται απλώς για καλή διάθεση ή αυξημένη ευγένεια, αλλά για έναν συγκεκριμένο τρόπο με τον οποίο ο νους ερμηνεύει τον κόσμο.

Άλλο «μηχανή» και άλλο «σύστημα που καταλαβαίνει»

Σε επόμενο πείραμα, περίπου 330 συμμετέχοντες διάβασαν διαφορετικές περιγραφές για τη λειτουργία των υπολογιστών. Στη μία περίπτωση παρουσιάζονταν ως συστήματα με επίγνωση και προθέσεις, ενώ στην άλλη ως καθαρά μηχανικές κατασκευές.

Όσοι διάβασαν την πρώτη περιγραφή εξέφρασαν μεγαλύτερη ευγνωμοσύνη. Η αίσθηση ότι το σύστημα «ανταποκρίνεται», «καταλαβαίνει» ή επιδιώκει να βοηθήσει ήταν αρκετή ώστε να προκαλέσει μια περισσότερο ανθρώπινη συναισθηματική αντίδραση.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι χρήστες πιστεύουν κατ’ ανάγκη πως η τεχνητή νοημοσύνη διαθέτει πραγματικά συνείδηση. Δείχνει, όμως, πόσο εύκολα ο ανθρώπινος εγκέφαλος δημιουργεί την αίσθηση μιας σχέσης όταν απέναντί του υπάρχει διάλογος, ανταπόκριση και πρακτικό όφελος.

Το ίδιο συμβαίνει και απέναντι στη φύση

Η συγκεκριμένη αντίδραση δεν περιορίζεται στην τεχνολογία. Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν επίσης παραδείγματα από τη φύση, όπως το δάσος του Αμαζονίου και το ωκεάνιο ρεύμα Kuroshio.

Όταν αυτά τα φυσικά στοιχεία παρουσιάζονταν σαν να έχουν πρόθεση να προσφέρουν ή να προστατεύσουν, οι συμμετέχοντες ένιωθαν μεγαλύτερη ευγνωμοσύνη. Παράλληλα, εμφανίζονταν περισσότερο πρόθυμοι να στηρίξουν δράσεις για την προστασία του περιβάλλοντος.

Η ευγνωμοσύνη, επομένως, δεν αποτελεί μόνο ένα συναίσθημα. Μπορεί να λειτουργήσει και ως κίνητρο ανταπόδοσης: όταν αισθανόμαστε ότι κάτι μάς προσφέρει, γεννιέται η ανάγκη να το φροντίσουμε, να το προστατεύσουμε ή να του «επιστρέψουμε» κάτι.

Η ευγνωμοσύνη ενισχύει και την εμπιστοσύνη

Σε οικονομικό παιχνίδι που συμπεριλήφθηκε στην έρευνα, οι συμμετέχοντες πίστευαν ότι συνεργάζονταν είτε με ένα απλό αυτοματοποιημένο πρόγραμμα είτε με ένα σύστημα που ενεργούσε με πρόθεση.

Όταν το δεύτερο εμφανιζόταν περισσότερο γενναιόδωρο, οι συμμετέχοντες δήλωναν μεγαλύτερη ευγνωμοσύνη, αλλά και αυξημένη εμπιστοσύνη απέναντί του – σχεδόν όπως θα συνέβαινε με έναν άνθρωπο που τους είχε συμπεριφερθεί θετικά.

Το «ευχαριστώ» προς την τεχνητή νοημοσύνη μπορεί, λοιπόν, να μην έχει σημασία για την ίδια τη μηχανή. Έχει όμως σημασία για εμάς. Αποκαλύπτει ότι διατηρούμε τους κοινωνικούς μας κανόνες ακόμη και όταν συνομιλούμε με έναν αλγόριθμο.

Και ίσως τελικά αυτή η μικρή λέξη να μην είναι τόσο αχρείαστη. Όχι επειδή την έχει ανάγκη η τεχνητή νοημοσύνη, αλλά επειδή η ευγένεια αποτελεί συνήθεια που διαμορφώνει πρωτίστως τον άνθρωπο που την εκφράζει.