Κι όμως, ακόμη και χρόνια μετά την Κατοχή, η ίδια αυτή μνήμη συνέχιζε να προκαλεί αμηχανία στο επίσημο κράτος.

Η ιστορία της λογοκρισίας που υπέστη η περίφημη «Καισαριανή» του Λευτέρη Παπαδόπουλου φωτίζει μια πλευρά της μετεμφυλιακής Ελλάδας που συχνά επιχειρείται να παρουσιαστεί πιο «ήπια» απ’ όσο πραγματικά ήταν.

Το τραγούδι λογοκρίθηκε το 1965. Πριν τη δικτατορία. Πριν τους συνταγματάρχες. Πριν ακόμη επιβληθεί ο στρατιωτικός γύψος της 21ης Απριλίου.

Η επίμαχη στροφή έγραφε:

«Γνώριζες τα βήματα, ξέκρινα τους ήχους
και μπογιές ετοιμάζαμε με σβηστή φωνή
τις βραδιές συνθήματα γράφαμε στους τοίχους
πέφταμε φωνάζοντας “κάτω οι Γερμανοί!”»

Οι λογοκριτές δεν δυσκολεύτηκαν να τη θεωρήσουν «επικίνδυνη». Όχι επειδή προωθούσε τη βία. Όχι επειδή υποκινούσε ταραχές. Αλλά επειδή οι Γερμανοί, από κατακτητές, είχαν πλέον μετατραπεί σε στρατηγικούς συμμάχους της Ελλάδας στο δυτικό στρατόπεδο του Ψυχρού Πολέμου.

Η μνήμη της Αντίστασης έπρεπε να προσαρμοστεί στις νέες διεθνείς ισορροπίες.

Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η ουσία της ιστορικής αλήθειας που συχνά αποσιωπάται: η δικτατορία δεν δημιούργησε από το μηδέν ένα αυταρχικό κράτος. Το παρέλαβε ήδη διαμορφωμένο και το οδήγησε στην ακραία του εκδοχή.

Οι εξορίες, οι φυλακίσεις για πολιτικά φρονήματα, τα πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων, η επιτήρηση πολιτών, η λογοκρισία στην τέχνη και στο τραγούδι είχαν ήδη ριζώσει βαθιά στη μετεμφυλιακή Ελλάδα. Ήταν μηχανισμοί που γεννήθηκαν μέσα από τον Εμφύλιο και εδραιώθηκαν πολιτικά και θεσμικά τις επόμενες δεκαετίες, ιδιαίτερα κατά τις κυβερνήσεις Παπάγου και Καραμανλή.

Η Αριστερά εξακολουθούσε να αντιμετωπίζεται ως «εσωτερικός κίνδυνος», ενώ η ίδια η Εθνική Αντίσταση αναγνωριζόταν επιλεκτικά και υπό όρους. Ό,τι δεν ταίριαζε στο αντικομμουνιστικό αφήγημα της εποχής έπρεπε είτε να αποσιωπηθεί είτε να λογοκριθεί.

Η «Καισαριανή» κουβαλά ακριβώς αυτή τη σύγκρουση ανάμεσα στη μνήμη και στη σκοπιμότητα. Ανάμεσα στην Ιστορία και στην πολιτική διαχείρισή της.

Και η ειρωνεία είναι πως ακόμη και η ίδια η Χούντα λειτούργησε αργότερα με παρόμοια αντανακλαστικά. Στο τραγούδι «Να ’τανε το ’21» της Σώτιας Τσότου, ο αρχικός στίχος «μια Τουρκοπούλα αγκαλιά» άλλαξε μετά από παρέμβαση της τουρκικής πρεσβείας. Η δικτατορία έσπευσε να συμμορφωθεί και η «Τουρκοπούλα» μετατράπηκε σε… «ομορφούλα».

Άλλοτε λοιπόν κόβονταν στίχοι για να μη δυσαρεστηθούν οι Γερμανοί. Άλλοτε για να μη διαμαρτυρηθούν οι Τούρκοι.

Η λογοκρισία στην Ελλάδα δεν υπήρξε ποτέ μόνο πολιτιστικό ζήτημα. Ήταν βαθιά πολιτική, ιδεολογική και πολλές φορές γεωπολιτική.

Και ίσως αυτό να είναι το πιο επίκαιρο συμπέρασμα σήμερα: κάθε εξουσία που φοβάται τη μνήμη ξεκινά πάντα από τις λέξεις. Από τα τραγούδια. Από την τέχνη. Από εκείνα που θυμίζουν ότι η Ιστορία δεν γράφεται μόνο από τους ισχυρούς, αλλά και από όσους κάποτε έπεσαν φωνάζοντας «κάτω οι Γερμανοί».

Π.Τ