Μπροστά σε μία από τις μεγαλύτερες θεσμικές αλλαγές των τελευταίων δεκαετιών βρίσκεται η Τοπική Αυτοδιοίκηση, καθώς το Υπουργείο Εσωτερικών προωθεί έναν νέο ενιαίο Κώδικα Αυτοδιοίκησης που αλλάζει ριζικά τον τρόπο εκλογής δημάρχων και περιφερειαρχών, τη λειτουργία των δημοτικών συμβουλίων, αλλά και συνολικά τη δομή διοίκησης δήμων και περιφερειών.

Οι αλλαγές, που σύμφωνα με τον κυβερνητικό σχεδιασμό θα ισχύσουν από τις αυτοδιοικητικές εκλογές του 2028, προκαλούν ήδη έντονες πολιτικές και αυτοδιοικητικές αντιδράσεις, καθώς πολλοί κάνουν λόγο για ένα μοντέλο υπερσυγκέντρωσης εξουσιών και περιορισμού της αντιπροσωπευτικότητας.

Η κυβέρνηση, από την άλλη πλευρά, υποστηρίζει ότι στόχος είναι η «κυβερνησιμότητα», η ταχύτερη λήψη αποφάσεων και η αποφυγή φαινομένων διοικητικής παράλυσης που καταγράφηκαν τα προηγούμενα χρόνια σε αρκετούς δήμους.

Καταργείται η δεύτερη Κυριακή

Η σημαντικότερη αλλαγή αφορά την κατάργηση του δεύτερου γύρου των αυτοδιοικητικών εκλογών.

Με το νέο σύστημα, δήμαρχος ή περιφερειάρχης θα μπορεί να εκλέγεται από την πρώτη Κυριακή, εφόσον συγκεντρώσει ποσοστό 42%. Σε περίπτωση που κανένας συνδυασμός δεν φτάσει το συγκεκριμένο όριο, τότε δεν θα ακολουθεί νέα εκλογική αναμέτρηση την επόμενη Κυριακή, όπως συνέβαινε μέχρι σήμερα.

Αντίθετα, θα ενεργοποιείται ένα νέο μοντέλο «δεύτερης επιλογής» μέσω του ίδιου ψηφοδελτίου. Οι πολίτες θα έχουν τη δυνατότητα να δηλώνουν και δεύτερη προτίμηση συνδυασμού και, κατά τη δεύτερη φάση της καταμέτρησης, οι ψήφοι των μικρότερων παρατάξεων θα μεταφέρονται στους επικρατέστερους υποψηφίους.

Πρόκειται ουσιαστικά για ένα σύστημα προτιμησιακής ψήφου, το οποίο εφαρμόζεται σε διάφορες μορφές και σε άλλες χώρες.

Το Υπουργείο Εσωτερικών υποστηρίζει ότι:

• μειώνεται σημαντικά το οικονομικό κόστος των εκλογών,
• περιορίζεται η αποχή της δεύτερης Κυριακής,
• αποφεύγονται οι παρασκηνιακές συμφωνίες μεταξύ των δύο γύρων,
• διασφαλίζεται σταθερότερη διοίκηση στους δήμους.

Ωστόσο, πολλοί αυτοδιοικητικοί εκφράζουν σοβαρές επιφυλάξεις, σημειώνοντας ότι η κατάργηση της δεύτερης Κυριακής αφαιρεί από τους πολίτες τη δυνατότητα καθαρής πολιτικής επιλογής σε μία δεύτερη, πιο ξεκάθαρη αναμέτρηση.

Ενισχυμένη πλειοψηφία και «δημαρχοκεντρικό» μοντέλο

Στο επίκεντρο της μεταρρύθμισης βρίσκεται και η ενίσχυση της διοικητικής πλειοψηφίας του εκλεγμένου δημάρχου.

Ο πρώτος συνδυασμός θα εξασφαλίζει πλειοψηφία 3/5 στα δημοτικά και περιφερειακά συμβούλια, ανεξαρτήτως του τελικού ποσοστού που θα λάβει.

Η κυβέρνηση θεωρεί ότι μόνο έτσι μπορεί να υπάρξει λειτουργικότητα και αποτελεσματική διοίκηση στους δήμους, ιδιαίτερα μετά τα προβλήματα που εμφανίστηκαν σε δημοτικές αρχές χωρίς ισχυρή πλειοψηφία.

Η κριτική, ωστόσο, είναι ιδιαίτερα έντονη.

Αυτοδιοικητικές παρατάξεις και στελέχη της αντιπολίτευσης μιλούν για:

• συρρίκνωση της πολυφωνίας,
• αποδυνάμωση του ελεγκτικού ρόλου της αντιπολίτευσης,
• υπερσυγκέντρωση αρμοδιοτήτων στο πρόσωπο του δημάρχου,
• μετατροπή των δημοτικών συμβουλίων σε διακοσμητικά όργανα.

Δεν είναι λίγοι εκείνοι που κάνουν λόγο για ένα «πλήρως δημαρχοκεντρικό μοντέλο διοίκησης», όπου η πολιτική ισορροπία περιορίζεται σημαντικά.

Όριο 3% και δυσκολίες για μικρές παρατάξεις

Το όριο εισόδου 3% στα δημοτικά και περιφερειακά συμβούλια διατηρείται, γεγονός που αναμένεται να δυσκολέψει ακόμη περισσότερο μικρές παρατάξεις και ανεξάρτητα αυτοδιοικητικά σχήματα.

Στην πράξη, πολλές κινήσεις πολιτών ή τοπικές παρατάξεις που κινούνται σε χαμηλά ποσοστά ενδέχεται να μείνουν εκτός συμβουλίων, ακόμη κι αν διαθέτουν σημαντική κοινωνική παρουσία σε επίπεδο γειτονιών ή τοπικών κοινοτήτων.

Το νέο πλαίσιο φαίνεται να ευνοεί μεγαλύτερους και πιο οργανωμένους συνδυασμούς, ενισχύοντας περαιτέρω τη συγκέντρωση πολιτικής ισχύος.

Τι αλλάζει για τους δημοτικούς συμβούλους

Αλλαγές έρχονται και στο καθεστώς λειτουργίας των παρατάξεων και των δημοτικών συμβούλων.

Σύμφωνα με τις μέχρι στιγμής πληροφορίες:

• θα ξεκαθαρίζει πλήρως η σειρά αναπλήρωσης συμβούλων,
• ενισχύεται θεσμικά ο ρόλος των παρατάξεων,
• εξετάζεται η συμμετοχή μη εκλεγμένων στελεχών σε θεματικές επιτροπές και συμβουλευτικά όργανα.

Ωστόσο, δεν προβλέπεται συμμετοχή μη εκλεγμένων δημοτικών συμβούλων με δικαίωμα ψήφου στα δημοτικά συμβούλια.

Η συζήτηση αυτή έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την αυτοδιοικητική πραγματικότητα της περιφέρειας, όπου πολλές φορές πρόσωπα με ισχυρή κοινωνική παρουσία μένουν εκτός συμβουλίου λόγω εκλογικού συστήματος ή σταυροδοσίας.

«Σύμβουλοι Επικρατείας» στην Αυτοδιοίκηση

Ένα ακόμη στοιχείο που προκαλεί συζητήσεις είναι η πρόβλεψη για υποψηφίους τύπου «Επικρατείας».

Σύμφωνα με τον σχεδιασμό, δήμαρχοι και περιφερειάρχες θα μπορούν να εντάσσουν στα ψηφοδέλτιά τους πρόσωπα με τεχνοκρατική ή επιστημονική εμπειρία χωρίς σταυρό προτίμησης.

Το Υπουργείο Εσωτερικών παρουσιάζει τη συγκεκριμένη πρόβλεψη ως προσπάθεια αναβάθμισης της ποιότητας διοίκησης στους ΟΤΑ.

Αντίθετα, οι επικριτές της μεταρρύθμισης κάνουν λόγο για περαιτέρω απομάκρυνση της Αυτοδιοίκησης από την άμεση λαϊκή εκπροσώπηση και ενίσχυση ενός πιο «διορισμένου» μοντέλου διοίκησης.

Ηλεκτρονική ψήφος και ψηφιακή Αυτοδιοίκηση

Ο νέος Κώδικας Αυτοδιοίκησης ανοίγει και τον δρόμο για ηλεκτρονική ψηφοφορία μέσω του συστήματος «Ζεύς».

Το σχέδιο προβλέπει σταδιακή ενσωμάτωση:

• ηλεκτρονικών διαδικασιών,
• ψηφιακής συμμετοχής πολιτών,
• ηλεκτρονικών ψηφοφοριών σε επιμέρους διαδικασίες.

Η κυβέρνηση κάνει λόγο για «ψηφιακή μετάβαση της Αυτοδιοίκησης», όμως ήδη διατυπώνονται προβληματισμοί σχετικά με:

• την ασφάλεια των συστημάτων,
• το αδιάβλητο της διαδικασίας,
• τον αποκλεισμό πολιτών μεγαλύτερης ηλικίας,
• αλλά και τους κινδύνους κυβερνοεπιθέσεων.

Ένας νέος Κώδικας για ολόκληρη την Αυτοδιοίκηση

Ο εκλογικός νόμος αποτελεί μόνο ένα μέρος του νέου Κώδικα Αυτοδιοίκησης.

Το συνολικό σχέδιο περιλαμβάνει:

• ενοποίηση εκατοντάδων διάσπαρτων διατάξεων,
• νέο πλαίσιο αρμοδιοτήτων δήμων και περιφερειών,
• νέες διαδικασίες ελέγχου αιρετών,
• ψηφιακά εργαλεία διαβούλευσης,
• αλλαγές στη διοικητική λειτουργία των ΟΤΑ.

Το Υπουργείο Εσωτερικών υποστηρίζει ότι πρόκειται για τη μεγαλύτερη θεσμική μεταρρύθμιση στην Αυτοδιοίκηση εδώ και δεκαετίες.

Το μεγάλο πολιτικό διακύβευμα

Πίσω από τις τεχνικές λεπτομέρειες του νέου εκλογικού νόμου, όμως, βρίσκεται ένα σαφές πολιτικό διακύβευμα:
ποιο μοντέλο Αυτοδιοίκησης θέλει τελικά η χώρα.

Ένα μοντέλο ταχύτητας και ισχυρής διοίκησης ή ένα μοντέλο ευρύτερης εκπροσώπησης και πολιτικών συναινέσεων;

Το βέβαιο είναι ότι οι αυτοδιοικητικές εκλογές του 2028 θα διεξαχθούν σε ένα εντελώς διαφορετικό πολιτικό και θεσμικό περιβάλλον, με νέους κανόνες, νέες ισορροπίες και νέα δεδομένα για δημάρχους, παρατάξεις και πολίτες.