Καθώς προχωρούσα στις σελίδες του βιβλίου, γινόταν όλο και πιο καθαρό ότι ο δωσιλογισμός στα χρόνια της Κατοχής δεν ήταν μια ιστορική «παρέκκλιση», ούτε μια σειρά από ατομικές προδοσίες. Ήταν ένα οργανωμένο πλέγμα ένοπλης, πολιτικής και οικονομικής συνεργασίας. Ένα σύστημα που λειτούργησε μεθοδικά μέσα στην Κατοχή και, το σημαντικότερο, επέζησε με διαφορετικές μορφές και μετά την Απελευθέρωση.

Αυτό που με συγκλόνισε περισσότερο δεν ήταν τόσο τα ίδια τα γεγονότα, όσο η αίσθηση της συνέχειας. Η διαπίστωση ότι το 1944 δεν αποτέλεσε μια καθαρή τομή, αλλά συχνά μια σιωπηρή μετάβαση. Πρόσωπα, πρακτικές και συμφέροντα βρήκαν τρόπο να ενσωματωθούν στο μεταπολεμικό κράτος, αφήνοντας βαθιά ίχνη στη δημόσια ζωή. Και αυτή η αλήθεια, όσο κι αν πονά, εξηγεί πολλά από τα αδιέξοδα που κουβαλάμε μέχρι σήμερα.

Η επιλογή του Χαραλαμπίδη να μιλήσει μέσα από τα αρχεία και τα ντοκουμέντα, χωρίς κραυγές και χωρίς ηθικολογικές ευκολίες, κάνει το βιβλίο ακόμη πιο ισχυρό. Δεν σου επιτρέπει να κρυφτείς πίσω από την άμυνα της ιδεολογικής διαφωνίας. Σε αναγκάζει να σταθείς απέναντι στα γεγονότα και να αναμετρηθείς μαζί τους.

Οι Δωσίλογοι είναι ένα βιβλίο για τη μνήμη και την ευθύνη. Για το πώς μια κοινωνία διαχειρίζεται τα σκοτεινά της σημεία και για το τίμημα που πληρώνει όταν επιλέγει τη σιωπή αντί της γνώσης. Δεν το διάβασα εύκολα  και αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο παράσημό του. Είναι από εκείνα τα βιβλία που δεν προσφέρονται για γρήγορη κατανάλωση, αλλά για ουσιαστική αναμέτρηση με το παρελθόν.

Πασχάλης Θ. Τόσιος
Καθημερινός Παρατηρητής