Οι βαλίτσες έχουν ετοιμαστεί, οι επαγγελματικές υποχρεώσεις έχουν ,θεωρητικά τουλάχιστον  μείνει πίσω και οι πολυπόθητες ημέρες των διακοπών μόλις έχουν αρχίσει. Κι όμως, αντί για ανακούφιση, αρκετοί άνθρωποι αισθάνονται εκνευρισμό, ανησυχία, θλίψη, έντονη κόπωση ή μια ανεξήγητη ψυχική δυσφορία.

Το σώμα βρίσκεται στην παραλία, αλλά το μυαλό εξακολουθεί να λειτουργεί στους ρυθμούς του γραφείου, των προθεσμιών, των τηλεφωνημάτων και των καθημερινών προβλημάτων.

Το θέμα ανέδειξε πρόσφατα η εκπομπή «Ανάσα», μέσα από συζήτηση με τον Γιώργο Παπαγεωργίου, διευθυντή εταιρείας παροχής υπηρεσιών ψυχικής υγείας. Το βασικό ερώτημα ήταν γιατί ο άνθρωπος δεν καταφέρνει να ηρεμήσει αμέσως μόλις αρχίσουν οι διακοπές του, παρότι τις περίμενε για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Η απάντηση δεν βρίσκεται απαραίτητα σε μια αιφνίδια κρίση άγχους. Σε πολλές περιπτώσεις, αυτό που εμφανίζεται είναι η συσσωρευμένη εξάντληση μιας ολόκληρης περιόδου.

Η ένταση δεν σταματά με το πάτημα ενός διακόπτη

Για μήνες, ο εργαζόμενος μπορεί να λειτουργεί σε κατάσταση συνεχούς εγρήγορσης. Προθεσμίες, οικονομικές υποχρεώσεις, εργασιακή ανασφάλεια, οικογενειακές ευθύνες, τηλεφωνήματα και ηλεκτρονικά μηνύματα δημιουργούν έναν ρυθμό που σταδιακά γίνεται κανονικότητα.

Όταν αυτός ο ρυθμός σταματά απότομα, το νευρικό σύστημα δεν προσαρμόζεται αυτομάτως. Ο οργανισμός χρειάζεται χρόνο για να περάσει από την ένταση στην πραγματική ξεκούραση.

Έτσι, τις πρώτες ημέρες των διακοπών μπορεί να εμφανιστούν:

έντονη κόπωση, υπνηλία ή αϋπνία, πονοκέφαλοι, ευερεθιστότητα, αδυναμία συγκέντρωσης, μελαγχολική διάθεση και δυσκολία να απολαύσει κανείς πράγματα που περίμενε με ανυπομονησία.

Η Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία επισημαίνει ότι η ουσιαστική αποκατάσταση από το εργασιακό στρες προϋποθέτει πραγματική ψυχολογική αποσύνδεση από τη δουλειά. Δεν αρκεί, δηλαδή, να μη βρισκόμαστε στον χώρο εργασίας· χρειάζεται να σταματήσουμε, όσο είναι δυνατόν, να ασχολούμαστε νοητικά και πρακτικά με τις επαγγελματικές εκκρεμότητες.

Η εξουθένωση που κρυβόταν πίσω από τις υποχρεώσεις

Η καθημερινή κινητοποίηση συχνά λειτουργεί σαν προσωρινό κάλυμμα της κόπωσης. Όσο υπάρχουν επείγουσες υποχρεώσεις, ο άνθρωπος συνεχίζει να λειτουργεί επειδή θεωρεί ότι δεν έχει άλλη επιλογή.

Μόλις, όμως, οι υποχρεώσεις υποχωρήσουν, το σώμα και η ψυχή μοιάζουν να παρουσιάζουν τον λογαριασμό.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, η κατάσταση μπορεί να συνδέεται με χαρακτηριστικά επαγγελματικής εξουθένωσης. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας περιγράφει το burnout ως σύνδρομο που προκύπτει από χρόνιο εργασιακό στρες το οποίο δεν αντιμετωπίστηκε αποτελεσματικά. Τα βασικά χαρακτηριστικά του είναι η εξάντληση, η ψυχική απομάκρυνση ή ο κυνισμός απέναντι στην εργασία και η μειωμένη αίσθηση επαγγελματικής αποτελεσματικότητας. Διευκρινίζεται, ωστόσο, ότι το burnout χαρακτηρίζεται ως επαγγελματικό φαινόμενο και όχι ως αυτοτελής ιατρική πάθηση.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος που αισθάνεται άσχημα στις πρώτες ημέρες των διακοπών πάσχει από επαγγελματική εξουθένωση. Σημαίνει, όμως, ότι η δυσφορία δεν πρέπει πάντοτε να αντιμετωπίζεται ως υπερβολή, αχαριστία ή προσωπική αδυναμία.

Όταν αρρωσταίνουμε μόλις σταματήσουμε

Στη διεθνή βιβλιογραφία έχει χρησιμοποιηθεί και ο όρος «leisure sickness», δηλαδή «ασθένεια του ελεύθερου χρόνου», για περιπτώσεις ανθρώπων που εμφανίζουν πονοκεφάλους, έντονη κόπωση, πόνους ή συμπτώματα ασθένειας μόλις αρχίσει το Σαββατοκύριακο ή οι διακοπές τους.

Μια πιλοτική επιστημονική μελέτη συνέδεσε το φαινόμενο με τη δύσκολη μετάβαση από την εργασία στον ελεύθερο χρόνο, το μεγάλο εργασιακό φορτίο, το στρες του ταξιδιού και ορισμένα χαρακτηριστικά προσωπικότητας. Ο όρος, πάντως, δεν αποτελεί επίσημη ιατρική διάγνωση και δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για αυθαίρετα συμπεράσματα.

Οι διακοπές δεν είναι ακόμη μία υποχρέωση

Ένας επιπλέον παράγοντας πίεσης είναι η προσδοκία ότι οι διακοπές πρέπει να είναι τέλειες. Να επισκεφθούμε πολλά μέρη, να διασκεδάσουμε καθημερινά, να αξιοποιήσουμε κάθε λεπτό και να επιστρέψουμε απολύτως ξεκούραστοι.

Με αυτόν τον τρόπο, όμως, η περίοδος ανάπαυσης μετατρέπεται σε ακόμη ένα απαιτητικό πρόγραμμα. Η ανάγκη να περάσουμε υποχρεωτικά καλά δημιουργεί νέο άγχος και απογοήτευση όταν η πραγματικότητα δεν ανταποκρίνεται στις εικόνες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.

Οι πρώτες ημέρες χρειάζεται να αντιμετωπίζονται ως περίοδος μετάβασης. Λιγότερο αυστηρό πρόγραμμα, επαρκής ύπνος, περιορισμός των επαγγελματικών μηνυμάτων, ήπια σωματική δραστηριότητα και χρόνος χωρίς διαρκείς ειδοποιήσεις μπορούν να βοηθήσουν τον οργανισμό να αποφορτιστεί.

Το σημαντικότερο είναι να αποδεχθεί ο άνθρωπος ότι δεν είναι υποχρεωμένος να αισθανθεί ευτυχισμένος από το πρώτο λεπτό των διακοπών.

Όταν η δυσφορία επιμένει

Εάν η θλίψη, η αδυναμία, η έντονη ανησυχία ή οι διαταραχές ύπνου επιμένουν, δυσκολεύουν σοβαρά την καθημερινότητα ή συνεχίζονται και μετά την επιστροφή, η επικοινωνία με επαγγελματία ψυχικής υγείας αποτελεί την ασφαλέστερη επιλογή.

Οι διακοπές μπορούν να προσφέρουν ανάπαυση, δεν μπορούν όμως από μόνες τους να διορθώσουν μια μακροχρόνια κατάσταση εξουθένωσης, ένα προβληματικό εργασιακό περιβάλλον ή βαθύτερες ψυχικές δυσκολίες.

Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι ότι ο άνθρωπος «δεν ξέρει να περνά καλά». Είναι ότι πολλές φορές φτάνει στις διακοπές ήδη εξαντλημένος.

Και όταν σταματά επιτέλους ο θόρυβος της καθημερινότητας, ακούγονται πιο καθαρά όλα όσα είχαν μείνει για μήνες στο περιθώριο.