Αύριο συμπληρώνονται τριάντα χρόνια από τον θάνατο του Ανδρέα Παπανδρέου. Τρεις δεκαετίες μετά, ο ιδρυτής του ΠΑΣΟΚ παραμένει ίσως η πιο πολυσυζητημένη, αλλά και η πιο αμφισβητούμενη προσωπικότητα της μεταπολιτευτικής Ελλάδας. Και αυτό δεν είναι τυχαίο.

Γιατί, τελικά, ο Ανδρέας δεν κυβέρνησε απλώς. Άλλαξε την Ελλάδα.

Δεν είναι τυχαίο ότι η πιο συνηθισμένη κριτική εναντίον του είναι πως όσα θετικά έγιναν επί των ημερών του ήταν τάχα «ώριμα φρούτα», τα οποία απλώς έκοψε. Ότι η αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης, η ισότητα των φύλων, το νέο οικογενειακό δίκαιο, το ΕΣΥ, η κοινωνική κινητικότητα, ο εκδημοκρατισμός των θεσμών, ήταν δήθεν αναπόφευκτες εξελίξεις.

Μόνο που η ιστορία έχει ένα πείσμα: δεν γράφεται με υποθέσεις.

Οι κυβερνήσεις της Νέας Δημοκρατίας είχαν επτά ολόκληρα χρόνια, από το 1974 έως το 1981, για να προχωρήσουν σε αυτές τις μεγάλες τομές. Δεν το έπραξαν. Και όταν ο Ανδρέας Παπανδρέου αναγνώρισε την Εθνική Αντίσταση, η παράταξη της Δεξιάς αποχώρησε από τη Βουλή, αδυνατώντας να αποδεχθεί ότι οι ηττημένοι του Εμφυλίου έπαυαν πλέον να είναι πολίτες δεύτερης κατηγορίας.

Η Ελλάδα που παρέλαβε το ΠΑΣΟΚ το 1981 δεν ήταν μια πλήρως συμφιλιωμένη δημοκρατία. Το βαθύ κράτος της Δεξιάς, οι μηχανισμοί αποκλεισμού, οι πολιτικές διακρίσεις και τα κατάλοιπα του παρακράτους συνέχιζαν να υπάρχουν κάτω από την επιφάνεια της Μεταπολίτευσης.

Ο Ανδρέας Παπανδρέου ήταν εκείνος που ολοκλήρωσε τον εκδημοκρατισμό της χώρας.

Έκλεισε πληγές δεκαετιών, αποκατέστησε την εθνική συμφιλίωση, έδωσε πολιτική και κοινωνική αξιοπρέπεια στους «μη προνομιούχους Έλληνες» και έφερε στο προσκήνιο κοινωνικές δυνάμεις που μέχρι τότε βρίσκονταν στο περιθώριο.

Η ίδρυση του Εθνικού Συστήματος Υγείας δεν υπήρξε απλώς μια διοικητική μεταρρύθμιση. Υπήρξε μια κοινωνική επανάσταση. Για πρώτη φορά, η πρόσβαση στην υγεία έπαψε να αποτελεί προνόμιο των λίγων.

Η μεταρρύθμιση του οικογενειακού δικαίου, η ουσιαστική ισότητα των δύο φύλων, η ενίσχυση της τοπικής αυτοδιοίκησης, η διεύρυνση των κοινωνικών δικαιωμάτων, η αναβάθμιση της περιφέρειας και της ελληνικής υπαίθρου, συνιστούν τομές που ακόμη και οι πολιτικοί του αντίπαλοι απολαμβάνουν σήμερα ως αυτονόητες.

Και όμως, οι σημερινοί κατήγοροί του μιλούν για «σπατάλη» και «διαφθορά», λες και το πελατειακό κράτος γεννήθηκε το 1981. Λες και το ρουσφέτι και η διαπλοκή δεν αποτελούσαν διαχρονικές παθογένειες του ελληνικού κράτους πολύ πριν από την άνοδο του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία.

Όποιος θυμάται την Ελλάδα πριν από το 1981, θυμάται και τις τεράστιες κοινωνικές ανισότητες. Τα χωριά χωρίς υποδομές, τις λαϊκές γειτονιές χωρίς αποχέτευση, τα υποτυπώδη σχολεία, την υγεία για τους λίγους και τους «γνωστούς», την κοινωνία των αποκλεισμών.

Τα ευρωπαϊκά κονδύλια και ο πλούτος που εισέρρευσαν στη χώρα δεν εξαφανίστηκαν. Μετατράπηκαν σε δρόμους, νοσοκομεία, σχολεία, υποδομές και, κυρίως, σε μια καλύτερη ζωή για εκατομμύρια Έλληνες.

Και αν υπήρξαν λάθη, υπήρξαν. Αν υπήρξαν υπερβολές, υπήρξαν. Όμως η Ελλάδα δεν χρεοκόπησε επί Ανδρέα Παπανδρέου. Η κατάρρευση που οδήγησε στα μνημόνια ήρθε πολλά χρόνια αργότερα.

Ίσως, όμως, η μεγαλύτερη «αμαρτία» του Ανδρέα στα μάτια των αντιπάλων του να ήταν άλλη.

Ότι για πρώτη φορά μετά τον Εμφύλιο, οι απλοί άνθρωποι αισθάνθηκαν ότι το κράτος δεν ανήκει αποκλειστικά στους ισχυρούς, στους «εθνικόφρονες» και στους κληρονόμους της εξουσίας.

Γι' αυτό και οι πιο σκληροί επικριτές του δεν βρίσκονται μόνο στα δεξιά. Βρίσκονται και στα αριστερά. Γιατί η περίοδος 1981-1985 υπήρξε, στην ουσία, η πραγματική «Πρώτη Φορά Αριστερά» στην Ελλάδα. Όχι επειδή ο ίδιος ήταν αριστερός με τη στενή ιδεολογική έννοια, αλλά επειδή άλλαξε τους κοινωνικούς συσχετισμούς και μετέφερε εξουσία, δικαιώματα και αξιοπρέπεια στους πολλούς.

Τριάντα χρόνια μετά τον θάνατό του, οι πολιτικοί του αντίπαλοι συνεχίζουν να πολεμούν τη μνήμη του.

Ίσως γιατί γνωρίζουν ότι οι ηγέτες δεν κρίνονται μόνο από τα λάθη τους.

Κρίνονται, κυρίως, από το αν άφησαν πίσω τους μια κοινωνία πιο δημοκρατική, πιο δίκαιη και πιο ελεύθερη από εκείνη που παρέλαβαν.

Και ο Ανδρέας Παπανδρέου, είτε το παραδέχονται οι αντίπαλοί του είτε όχι, το πέτυχε.

Γράφει ο Πασχάλης Θ. Τόσιος