Στις 6 Ιουνίου 1944, η Θεσσαλονίκη γνώρισε μία από τις πιο σκοτεινές σελίδες της ναζιστικής Κατοχής. Στα Διαβατά, τότε γνωστά ως Ντουντουλάρ, οι γερμανικές κατοχικές δυνάμεις εκτέλεσαν μαζικά πατριώτες, στην πλειονότητά τους κρατούμενους ομήρους του στρατοπέδου «Παύλου Μελά».

Η εκτέλεση πραγματοποιήθηκε ως αντίποινα για αντιστασιακές ενέργειες, μεταξύ των οποίων ο εκτροχιασμός τρένου και επιθέσεις ανταρτών. Όμως πίσω από τη λέξη «αντίποινα» κρυβόταν η πραγματική φύση της ναζιστικής βαρβαρότητας: η τυφλή τρομοκρατία απέναντι σε έναν λαό που δεν αποδέχθηκε τη σκλαβιά.

Για χρόνια η ιστορική μνήμη μιλούσε για τους «101 εκτελεσμένους των Διαβατών». Ωστόσο, σύμφωνα με την έρευνα των Βασίλη Γούναρη και Πέτρου Παπαπολυβίου στα ληξιαρχικά αρχεία της Θεσσαλονίκης, στις 6 Ιουνίου 1944 καταγράφηκαν 104 ονόματα εκτελεσμένων από τους Γερμανούς. Το πιθανότερο είναι ότι τρεις ακόμη πατριώτες εκτελέστηκαν την ίδια ημέρα σε άλλο σημείο της Θεσσαλονίκης.

Από τους εκτελεσμένους, περίπου το ένα τέταρτο ήταν κάτοικοι του Νομού Θεσσαλονίκης. Οι υπόλοιποι προέρχονταν από την Ημαθία, την Πιερία, τις Σέρρες και άλλες περιοχές της Μακεδονίας και της χώρας. Ανάμεσά τους εργάτες, αγρότες, φοιτητές, επιστήμονες, υπάλληλοι και αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης.

Ξεχωριστή θέση ανάμεσα στα θύματα κατέχει ο Κώστας Χατζήμαλης, 36 ετών, καθηγητής, δημοσιογράφος και μέλος της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ. Είχε αναλάβει γραμματέας της Κομματικής Οργάνωσης Θεσσαλονίκης και συνελήφθη από τους Γερμανούς σε τυχαίο μπλόκο, χωρίς οι κατακτητές να γνωρίζουν την πραγματική του ταυτότητα.

Συγκλονιστική παραμένει η μαρτυρία του κρατούμενου Λεωνίδα Γιασημακόπουλου, ο οποίος κατέγραψε στο ημερολόγιό του τις τελευταίες στιγμές των μελλοθανάτων. Όταν οι κρατούμενοι αντιλήφθηκαν ότι δεν επρόκειτο να μεταφερθούν, αλλά να εκτελεστούν, δεν λύγισαν. Έστησαν χορό μέσα στην αυλή του στρατοπέδου και τραγούδησαν:

«Έχε γεια καημένε κόσμε… και οι Έλληνες δεν ζούνε δίχως την ελευθεριά».

Η εικόνα αυτή συμπυκνώνει το μεγαλείο εκείνων των ανθρώπων. Μπροστά στα πολυβόλα των κατακτητών, δεν ζήτησαν έλεος. Δεν παρακάλεσαν. Αντίκρισαν τον θάνατο με αξιοπρέπεια, φωνάζοντας για την Ελλάδα, την ελευθερία και την Αντίσταση.

Ο νεότερος από τους εκτελεσμένους, ο 17χρονος Αλέξανδρος Βαλαβάνης, φέρεται να φώναξε στους συγκρατούμενούς του: «Έχετε θάρρος! Εκδικηθείτε μας! Κάτω οι φασίστες». Ο φοιτητής Δημήτρης Μάργαρης, σύμφωνα με τη μαρτυρία, απάντησε με περιφρόνηση στον Γερμανό που τον απειλούσε με πιστόλι: «Τι περιμένεις, τράβα. Τι σημαίνει μισή ώρα μπροστά ή πίσω».

Οι 104 πατριώτες των Διαβατών δεν ήταν απλώς θύματα ενός εγκλήματος πολέμου. Ήταν άνθρωποι που πλήρωσαν με τη ζωή τους το τίμημα της ελευθερίας. Η εκτέλεσή τους αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες ομαδικές σφαγές που διέπραξαν οι Ναζί στη Θεσσαλονίκη και μία από τις πιο αιματηρές πράξεις αντιποίνων στην κατεχόμενη Ελλάδα.

Ογδόντα δύο χρόνια μετά, η μνήμη τους δεν μπορεί να περιορίζεται σε μια επετειακή αναφορά. Είναι ιστορικό χρέος. Είναι υπενθύμιση ότι ο ναζισμός δεν υπήρξε απλώς ένα αυταρχικό καθεστώς, αλλά οργανωμένο έγκλημα κατά της ανθρωπότητας.

Σε μια εποχή όπου η λήθη, ο αναθεωρητισμός και η εξοικείωση με την ακροδεξιά ρητορική επιχειρούν να θολώσουν την ιστορική αλήθεια, η θυσία των εκτελεσμένων στα Διαβατά παραμένει επίκαιρη. Γιατί η ελευθερία, η δημοκρατία και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν χαρίστηκαν ποτέ. Κερδήθηκαν με αίμα.
 

Τα ονόματα των εκτελεσμένων

Τα ονόματα των 104 πατριωτών που καταγράφονται ως εκτελεσμένοι από τους Ναζί στις 6 Ιουνίου 1944 στα Διαβατά Θεσσαλονίκης αποτελούν τον πιο βαρύ κατάλογο μνήμης. Δεν είναι απλοί αριθμοί σε μια ιστορική καταγραφή· είναι άνθρωποι με πατρίδα, ηλικία, επάγγελμα, οικογένεια και ζωή που κόπηκε βίαια από τη ναζιστική θηριωδία.

Αδάμ Σωτήριος, Αθανασίου Δημήτριος, Αλατζάς Γεώργιος, Αλιφαντάκης Σπύρος, Αποστολίδης Μιχαήλ, Αριφαντίμ Μουσταφά, Αρναουτέλης Θεόδωρος, Ασημακόπουλος Αργύριος, Αυγίδης Νεοκλής, Βαζιτάρης Δημήτριος, Βαλαβάνης Αλέξανδρος, Βαρακαντάκης Γεώργιος, Βαστέγης Αναστάσιος, Βουτσάς Παναγιώτης, Γαλανίκης Πέτρος, Γερακλιώτης Αθανάσιος, Γερακούδης Εμμανουήλ, Γεωργιάδης Νικόλαος, Γεωργίου Σταύρος, Γιαννικάκης Λεωνίδας, Γκάτσος Ιωάννης, Γκιουζέλογλου Γεώργιος, Γουτσούτης Δημήτριος, Δάμπασης Δημήτριος, Δεληπάσκος Αναστάσιος, Ελευθεριάδης Αριστείδης, Εσερίδης Ιωάννης, Ζάκσης Δαμιανός, Ζαρκάδας Γεώργιος, Ζάφος Δημήτριος, Ηλιάδης Ηλίας, Θεοδωρίδης Απόστολος, Θεοδωρόπουλος Δημήτριος, Καλαϊτζής Χρήστος, Καλλίτσης Χρήστος, Καλύβας Αντώνιος, Καλύβας Θωμάς, Καλυβιώτης Ιωάννης, Καμινάκης Ιωάννης, Κανάκης Θεόδωρος, Καρίκης Βασίλειος, Καριπίδης Πέτρος, Καρολίδης Περικλής, Καρούλιας Στέφανος, Καρπούζας Παναγιώτης, Κεραμίδης Κωνσταντίνος, Κεχαγίδης Στέφανος, Κουτσιάης Αντώνιος, Κούρουγλου Χρήστος, Κουτράκης Νικόλαος, Κρίκης Ιωάννης, Κυριακόπουλος Δημήτριος, Κυρούδης Παναγιώτης, Κουτσουνίδης Αντώνιος, Λοτίδης Στυλιανός, Λουκάς Δημήτριος, Μαζαράκης ή Καραγιάννης Δήμος, Μαϊμούτσης Δημήτριος, Μακρογιαννάκης Γεώργιος, Μαντίκας Ιωάννης, Μάργαρης Δημήτριος, Μάρκου Δημήτριος, Μαυρομιχάλης Μιχαήλ, Μεσημέρης Περικλής, Μόλιος Χρήστος, Μόσκος Χρήστος, Μουταφτσής Αργύριος, Μπεχλιβανίδης Νικόλαος, Μπόης Λάμπρος, Μπάρτσας ή Μπορτσές Δημήτριος, Ναταρίδης Νικόλαος, Σενέκης Αργύριος, Ουσταμπασίδης Ανδρέας, Παλέστης Μιλτιάδης, Παπαγεωργίου Απόστολος, Παπαδόπουλος Αντώνιος, Παπάζογλου Δημήτριος, Παράσχος Αντώνιος, Πεταλωτής Νικόλαος, Πετρόπουλος Ηλίας, Πλωμαρίτης Κωνσταντίνος, Πολύχρονος Γεώργιος, Ρούκαλης Νικόλαος, Σαλαμανής Γεώργιος, Σαπόρας Κωνσταντίνος, Σιώπης Διονύσιος, Σκενδέρης Αθανάσιος, Σούρτας Θωμάς, Σταματόπουλος Μιλτιάδης, Στόικος Αθανάσιος, Τιτάκης Ευθύμιος, Τομίδης Χριστόδουλος, Τσακίρης Κωνσταντίνος, Τσαπτσής Χαράλαμπος, Τσεκούρας Μενέλαος, Τσιάτσος Γεώργιος, Φλωράς Δημήτριος, Χαλκιόπουλος Βασίλειος, Χατζηκοντίδης Κωνσταντίνος, Χατζήμαλης Κωνσταντίνος, Χολίδης Σάββας, Χριστιάδης Μιχαήλ, Χριστοδούλου Χρήστος, Χρυσομάλλης Βασίλειος.

Έτσι, η μνήμη αποκτά πρόσωπο. Και το ιστορικό χρέος γίνεται συγκεκριμένο: να μην ξεχαστεί κανείς.

Πηγή: Σπύρος Κουζινόπουλος – «Ιούνιος 1944: Η ομαδική εκτέλεση 104 πατριωτών στα Διαβατά», με στοιχεία από την έρευνα των Βασίλη Γούναρη και Πέτρου Παπαπολυβίου στα ληξιαρχικά αρχεία Θεσσαλονίκης και μαρτυρίες κρατουμένων του στρατοπέδου «Παύλου Μελά».