Ένα άγνωστο γεγονός στην τοπική ιστορία των Σερρών

Μία σχεδόν άγνωστη σελίδα της τοπικής ιστορίας των Σερρών φέρνει στο φως η ιστορική έρευνα του Βασιλείου Γιαννογλούδη, ιστορικού ερευνητή και Αντιπροέδρου της Ε.Μ.Ε.Ι.Σ.

Πρόκειται για την ανατίναξη του φράγματος Κερκίνης από τα γερμανικά στρατεύματα τον Οκτώβριο του 1944, κατά την αποχώρησή τους από την Ελλάδα, αλλά και για τη δύσκολη προσπάθεια αποκατάστασης ενός έργου ζωτικής σημασίας για την πεδιάδα των Σερρών.

Το φράγμα της Κερκίνης δεν ήταν απλώς ένα τεχνικό έργο. Αποτελούσε κρίσιμο υδραυλικό, αρδευτικό και συγκοινωνιακό σημείο για τον σερραϊκό κάμπο. Η καταστροφή του θα μπορούσε να έχει ανυπολόγιστες συνέπειες για τις παραλίμνιες κοινότητες, την αγροτική παραγωγή και την οικονομική ζωή της περιοχής.

Ακολουθεί αυτούσιο το ιστορικό κείμενο του Βασιλείου Γιαννογλούδη.

Μετά την νίκη των Σοβιετικών στο Ανατολικό μέτωπο, την προέλαση του σοβιετικού στρατού στα Βαλκάνια και την αλλαγή στρατοπέδου της Βουλγαρίας, τα περιθώρια της κατοχικής παρουσίας των Γερμανών στην Ελλάδα στένεψαν δραματικά. Ο άλλοτε πανίσχυρος και ακατανίκητος Γερμανικός στρατός έλαβε εντολή από τον Αδόλφο Χίτλερ, αρχές Οκτωβρίου 1944 να υποχωρήσει συντεταγμένα και για να έχει όσο το δυνατόν λιγότερες απώλειες, διετάχθη να καταστρέψει τις οδικές και ενεργειακές υποδομές των χωρών διέλευσής τους (Ελλάδα-Γιουγκοσλαβία).

Στο πλαίσιο αυτό οι Γερμανοί ανατίναξαν στο Ν. Σερρών τις γέφυρες του Στρυμόνα στην Πεπονιά, στο Στρυμονικό και τον ρουφράκτη (φράγμα) [Σημ.1] Λιθοτόπου της λίμνης Κερκίνης, που είχε κατασκευαστεί την τριετία 1930-1932 από την Αμερικανική εταιρεία Monks – Ulen, μετά από σύμβαση με την ελληνική κυβέρνηση τον Οκτώβριο του 1928.

Το γεγονός της ανατίναξης του φράγματος Κερκίνης είναι άγνωστο στην τοπική μας ιστορία και δεν έχει αναφερθεί τεκμηριωμένα μέχρι τώρα. Με την εργασία αυτή θα προσπαθήσουμε να αναδείξουμε και να τεκμηριώσουμε την ανατίναξη του φράγματος αλλά και την αποκατάστασή του, παρ’ όλη τη δεινή οικονομική κατάσταση που αντιμετώπιζε η χώρα λόγω της τετραετούς τριπλής κατοχής.

Η ΑΝΑΤΙΝΑΞΗ ΤΟΥ ΦΡΑΓΜΑΤΟΣ

Σε έρευνά μας σε ψηφιακά αρχεία εφημερίδων της Βουλής και της Εθνικής Βιβλιοθήκης, πρώτη δημοσίευση για την ανατίναξη του φράγματος εντοπίσαμε στην εφημερίδα Δημοκρατική Σημαία (του ΕΔΕΣ) [Σημ.2] στο φύλλο της 19ης Οκτωβρίου 1944 μονόστηλο στο οποίο με τίτλο «Οι Γερμανοί ανετίναξαν το φράγμα του Στρυμώνος» αναφέρονται τα εξής: «ΛΟΝΔΙΝΟΝ, 18 (Α.Π.). Ο εν Αγκύρα [Σημ.3] ανταποκριτής των «Τάιμς» [Σημ.4] τηλεγραφεί ότι οι Γερμανοί ανετίναξαν το μέγα φράγμα Κερκίνης εις τον Στρυμώνα, το οποίον είχε κατασκευαστή προ 10 περίπου ετών»[Σημ.5].

Άρα κατά μεγάλη πιθανότητα, την περίοδο 15-17 Οκτωβρίου 1944 πραγματοποιήθηκε η ανατίναξη του φράγματος, η είδηση έφθασε πρώτα στην Άγκυρα, όπου ο εκεί απεσταλμένος της εφημερίδας The Times το τηλεγράφησε στο Λονδίνο και στις 18 Οκτωβρίου το Αθηναϊκό Πρακτορείο (Α.Π.) από το Λονδίνο το κοινοποιούσε στην Αθήνα.

Στη συνέχεια αρχές Νοεμβρίου 1944 η Κ.Ε. του ΕΑΜ [Σημ.5] έστειλε στην Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας του Γεωργίου Παπανδρέου και τους υπουργούς Συγκοινωνίας και Γεωργίας το παρακάτω γράμμα:

«Γερμανοί φεύγοντας από τη Μακεδονία τινάξανε ένα από τα σπουδαιότερα φράγματα από το οποίο εξαρτάται ολόκληρη η κοιλάδα των Σερρών.

Ο μηχανικός Κυριακός, που ήταν προπολεμικά διευθυντής των υδραυλικών έργων Μακεδονίας, ζήτησε από το υπουργείο Δημοσίων Έργων να του επιτρέψει να πάει να περισώσει ό,τι μπορεί, κάνοντας πρόχειρα έργα, γιατί αλλοιώς ολόκληρη η πεδιάδα των Σερρών και όλα τα υδραυλικά έργα θα καταστραφούν. Οι γνωστές αντιζηλίες μεταξύ των τεχνικών παρακωλύουν την αποστολή κάποιου τεχνικού.

Είναι ζήτημα ακόμη αν μπορεί κάτι να σωθεί, 300 εκατομμύρια κυβικά μέτρα νερού που μαζεύονται πίσω από το φράγμα θα ξεχυθούνε μέσα στον κάμπο, ίσως σήμερα ή αύριο. Το ζήτημα βιάζει» [Σημ.7].

Το θέμα της επιδιόρθωσης του φράγματος καθυστέρησε γιατί ακολούθησαν έντονες κοινωνικές, πολιτικές και στρατιωτικές συγκρούσεις μεταξύ των δυνάμεων του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και της Κυβερνήσεως Εθνικής Ενότητας, που στηρίζονταν από τους Άγγλους (Δεκεμβριανά 1944, Συμφωνία Βάρκιζας στις 12-2-1945 για αφοπλισμό του ΕΛΑΣ, τοποθετήσεις Γενικών Διοικητών περιφερειών και Νομαρχιών της χώρας).

Σημειώσεις

1. Το φράγμα της Κερκίνης δεν ήταν μόνο υδραυλικό έργο, αλλά και γέφυρα διέλευσης του Στρυμόνα και τμήμα του οδικού άξονα Λιθοτόπου – Ηράκλειας.
2. ΕΔΕΣ=Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος, με ηγέτη του τον Ναπολέοντα Ζέρβα.
3. Τότε η Τουρκία ήταν ουδέτερη σχεδόν μέχρι το τέλος του πολέμου και η Άγκυρα λειτουργούσε ως κόμβος πληροφοριών για τα Βαλκάνια και την Ανατολική Μεσόγειο. Έτσι πολλές ειδήσεις για τη Μακεδονία και τη γερμανική υποχώρηση έφταναν πρώτα εκεί.
4. Υπονοείται σχεδόν βέβαια η βρετανική εφημερίδα The Times, η γνωστή και ως The Times of London. Θεωρούνταν «εφημερίδα αρχείου» (newspaper of record), δηλαδή πηγή υψηλού κύρους για διπλωματικές, στρατιωτικές και πολιτικές ειδήσεις. Αυτό δίνει στην είδηση αρκετό βάρος, παρότι - όπως συχνά συμβαίνει σε πολεμικές ανταποκρίσεις - οι τεχνικές λεπτομέρειες μπορεί να μην είναι απολύτως ακριβείς.
5. Εφημ. Δημοκρατική Σημαία, φ. 19-10-1944, σ.2.
6. Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο.
7. Εφημ. Ριζοσπάστης, φ. 4-11-1944, σ.2.

Η ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΦΡΑΓΜΑΤΟΣ ΚΕΡΚΙΝΗΣ

Μόλις στις 30-5-1945 το Υπουργείο Δημοσίων Έργων (5η Διεύθυνση) έδωσε εντολή στην αρμόδια υπηρεσία Υ.Σ.Σ.Υ.Ε.Μ.[Σημ.8] (Γραφείο μελετών) με έδρα τη Θεσσαλονίκη, να επιληφθεί της επισκευής του φράγματος.

Πράγματι το Γραφείο μελετών της Υ.Σ.Σ.Υ.Ε.Μ. αφού έκανε τις πρώτες επιβλέψεις απέστειλε στην προϊσταμένη αρχή, το Υπουργείο Δημοσίων Έργων, το έγγραφό της στις 16 Ιουνίου 1945 στο οποίο αναφέρει:

«Αι προβλεπόμεναι εργασίαι συνίστανται κατά σειράν:

1. Εις την κατεδάφισιν των βεβλαμμένων τμημάτων των βάθρων και των πλακών της γεφύρας [Σημ.9] ως και την απομάκρυνσιν των συντριμμάτων των προερχομένων εκ της ανατινάξεως και εκ της κατεδαφίσεως.
2. Εις την επισκευήν και ανακατασκευήν των βάθρων.
3. Εις την ανακατασκευήν της εκ σιδηροπαγούς σκυροδέματος πλακός της γεφύρας ή ενδεχομένως την κατασκευήν προσωρινού υπηρεσιακού καταστρώματος, διά να προβώμεν
4. Εις την επισκευήν των βλαβών των θυρών του Φράγματος και των θυρών μηχανισμού ρυθμίσεως των θυρών.[Σημ.10]

Εκ της ανωτέρω σειράς προς εκτέλεσιν των εργασιών επισκευής εμφαίνεται ότι η επισκευή των θυρών του φράγματος και η αποκατάστασις της λειτουργίας τούτου θέλει εκτελεσθή, αφού προηγουμένως εκτελεσθώσιν άλλαι εργασίαι, ήτοι μετά παρέλευσιν πολλών μηνών»[Σημ.11].

Στο ίδιο έγγραφο αποκαλύπτεται ότι από τις 10 συνολικά θύρες του φράγματος εν λειτουργία βρίσκονται 3 ή 4, όλες οι υπόλοιπες επειδή δεν μπορούν να λειτουργήσουν, λόγω προφανώς των ζημιών που προκλήθηκαν από την ανατίναξη, παραμένουν κλειστές.

Στις 26 Ιουνίου 1945 ο Τομεάρχης Σερρών ανέφερε στο Γραφείο μελετών της Υ.Σ.Σ.Υ.Ε.Μ. Θεσσαλονίκης ότι για να μπορέσει να εκκαθαρίσει το φράγμα από τα μπάζα και στη συνέχεια να προβεί σε επισκευές χρειάζονται «διακόσια (200) χλγρ. δυναμίτιδος [Σημ.12] μετά 500 μέτρων θρυλλίδων [Σημ.13] και 500 τεμαχίων καψιλίων [Σημ.14]».

Στις 4 Ιουλίου 1945 ο προϊστάμενος του Γραφείου μελετών της Υ.Σ.Σ.Υ.Ε.Μ. ενημερώνει τον Τομεάρχη Σερρών ότι τα απαιτούμενα είδη «θέλουσι χορηγηθή ημίν υπό της εδρευούσης εν Καλοκάστρω και εργαζομένης εις την γέφυραν Στρυμόνος (χλμ. 15+100) Αγγλικής μονάδος. Προς τούτο δέον όπως απαραιτήτως μεταβήτε εις την γέφυραν Στρυμόνος την προσεχή Δευτέραν [9 Ιουλίου] και ώραν 10ην ακριβώς, ένθα θα συναντήσητε τον αρμόδιον Άγγλον Αξιωματικόν όστις και θα σας χορηγήσῃ τα άνω είδη»[Σημ.15].

Πράγματι αφού χορηγήθηκαν τα είδη και με ευθύνη του Τομεάρχη Σερρών και έγινε η ανατίναξη των μεγάλων πλακών σε μικρότερα τεμάχια, έπρεπε να απομακρυνθούν. Χρήματα και φορτηγά δεν διέθετε η τοπική υπηρεσία και συνεπώς ενημέρωσε την Υ.Σ.Σ.Υ.Ε.Μ. Θεσσαλονίκης ότι η Αγγλική μονάδα του Καλοκάστρου είχε φορτηγά και αν θα μπορούσε η υπηρεσία Θεσσαλονίκης να μεσολαβήσει σε Άγγλο αξιωματικό για να διατεθούν και για το φράγμα Λιθοτόπου. Στις 7 Αυγούστου 1945 η υπηρεσία Θεσσαλονίκης ενημέρωσε τον Τομεάρχη Σερρών ότι ήρθε σε επαφή με τον Άγγλο συνταγματάρχη του μηχανικού στη Θεσσαλονίκη και υποσχέθηκε αυτός να τηλεφωνήσει στη μονάδα του Καλοκάστρου «και εν τω μέτρω του δυνατού ικανοποιήση τας ανάγκας της υπηρεσίας μας διά τας εργασίας ανακατασκευής του Φράγματος Κερκίνης» [Σημ. 16].

Με τη βοήθεια της Αγγλικής μονάδας, τελικά απομακρύνθηκαν τα μπάζα του φράγματος και έγινε η επιδιόρθωσή του σε μεγάλο ποσοστό (δεν μπορούσαν ακόμα να διαβούν από το κατάστρωμα του φράγματος αυτοκίνητα). Αυτό προκύπτει και από δημοσίευμα της εφημερίδας Εμπρός (Αθηνών) στο φύλλο της 15-9-1946 με τίτλο «Τα Υδραυλικά έργα εις την πεδιάδα Σερρών», όπου γίνεται λόγος για την ανακατασκευή του φράγματος Κερκίνης και συγκεκριμένα αναφέρεται ότι:

«Επειδή δε ουδεμία συντήρησις των έργων εγένετο κατά την περίοδον της Κατοχής, τα έργα υπέστησαν διαφόρους καταστροφάς, ανατινάχθησαν δε υπό των Γερμανών το Φράγμα Κερκίνης και άπασαι αι επί του Στρυμόνος γέφυραι. Η εν λόγω υπηρεσία [εννοεί την Υ.Σ.Σ.Υ.Ε.Μ.], παρ’ όλας τας δυσκολίας και την έλλειψιν των απαιτουμένων μέσων εις υλικά και πιστώσεις, προέβη εις την άμεσον ανακατασκευήν του Φράγματος Κερκίνης και την διόρθωσιν εκ των ενόντων των άλλων διαφόρων έργων. Ήδη εν τη πεδιάδι Σερρών εργάζονται οι κάτωθι εκσκαφείς: «Πεθελινός», «Χείμαρρος», «Αμφίπολις», «Bυρώνεια», «Νιγρίτα» και η βυθοκόρος «Δράμα» και εκτελούνται διάφορα αποστραγγιστικά και προστατευτικά έργα ανά σύμπασαν την πεδιάδα Σερρών. Επίσης εκτελούνται διάφορα τεχνικά έργα ήτοι αναβαθμοί, διαβάσεις, πρόβολοι κλπ.» [Σημ.17].

Στο δημοσίευμα αυτό παρατίθενται και φωτογραφίες του ανατιναγμένου και επισκευασθέντος φράγματος Κερκίνης.

Με την έναρξη του εμφυλίου πολέμου στο φράγμα τοποθετήθηκε φυλάκιο χωροφυλάκων για ασφάλειά του. Στη 1 Φεβρουαρίου 1947, σύμφωνα με την εφημερίδα Ελεύθερη Ελλάδα (του ΕΑΜ), εκδηλώθηκε επίθεση ανταρτών κατά του φυλακίου στο φράγμα Κερκίνης. «Οι χωροφύλακες συνεπτύχθησαν σύμφωνα με επίσημες ανακοινώσεις. Η ομάδα απήγαγε 15 ενόπλους μοναρχικούς, εξετέλεσε δύο και πήρε τρόφιμα ». [Σημ. 18]

Στις 9 Μαίου 1947 σε «Πρωτόκολλο Καταστάσεως Φράγματος Κερκίνης» που υπογράφτηκε ανάμεσα στους: 1) Γεώργιο Πολυζωΐδη Μηχανικό, Τομεάρχη Υ.Σ.Σ.Υ.Ε.Μ. Σερρών και 2) Δημόπουλο Αναστάσιο, Ταγ/ρχη Πεζικού του Επιτελείου της 25ης Ταξιαρχίας, αφού γίνεται λεπτομερή αναφορά στο φράγμα αναφέρεται ότι: «Ως έχει σήμερον το Φράγμα, είναι δυνατή η διέλευσις εκ τούτου μόνον πεζών ατόμων» [Σημ.19].

Επίλογος

Η ανατίναξη του φράγματος της Κερκίνης από τα γερμανικά στρατεύματα κατά την αποχώρησή τους τον Οκτώβριο του 1944 αποτελεί ένα σημαντικό, αλλά σχεδόν λησμονημένο επεισόδιο της τοπικής και εθνικής μας ιστορίας. Η πράξη αυτή δεν ήταν απλώς μια στρατιωτική ενέργεια καταστροφής για την φυγάδευση άνευ απωλειών του γερμανικού στρατού. Θα μπορούσε να επηρεάσει άμεσα ανθρώπινες ζωές παραλίμνιων κοινοτήτων του νομού Σερρών, την οικονομική ζωή και την αγροτική παραγωγή ολόκληρης της πεδιάδας των Σερρών, θέτοντας σε κίνδυνο έναν ζωτικό υδρολογικό και αρδευτικό μηχανισμό.

Η έρευνα και η ανάδειξη των σχετικών τεκμηρίων αποκαλύπτουν όχι μόνο το μέγεθος της καταστροφής αλλά και τον δύσκολο αγώνα της μεταπολεμικής Ελλάδας να αποκαταστήσει βασικές υποδομές μέσα σε συνθήκες πολιτικής αστάθειας, οικονομικής εξαθλίωσης και διοικητικών δυσχερειών. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει στην περιοχή μας, η συνεργασία ελληνικών υπηρεσιών με βρετανικές στρατιωτικές μονάδες για αποκατάσταση οδικών αρτηριών.

Η περίπτωση του φράγματος Κερκίνης υπενθυμίζει ότι η ιστορία δεν γράφεται μόνο από τις μεγάλες μάχες και τις πολιτικές εξελίξεις, αλλά και από τα έργα υποδομής που καθόρισαν την επιβίωση και την ανάπτυξη των τοπικών κοινωνιών. Η διάσωση και αξιοποίηση τέτοιων αρχειακών μαρτυριών συμβάλλει ουσιαστικά στη συμπλήρωση της ιστορικής μνήμης και στην κατανόηση της μεταπολεμικής ανασυγκρότησης του τόπου μας.

Σημειώσεις - Πηγές

8. Υ.Σ.Σ.Υ.Ε.Μ.= Υπηρεσία Συντηρήσεως και Συμπληρώσεως Υδραυλικών Έργων Μακεδονίας.
9. Η υπερκατασκευή του φράγματος (το διάδρομο/κατάστρωμα επάνω από τα θυροφράγματα) είχε ανατιναχθεί ή καταρρεύσει.
10. Η επισκευή θα γινόταν σε δύο φάσεις: Α΄ φάση: καθαίρεση κατεστραμμένων στοιχείων, απομάκρυνση μπάζων, ανακατασκευή βάθρων, προσωρινό κατάστρωμα.
11. ΓΑΚ Σερρών, Αρχείο 1ης ΔΕΚΕ, Φ.42, Α.Β.Ε.: 731, Α.Ε.Ε.: Διοικ. 991.
12. Η χρήση δυναμίτιδας δείχνει ότι δεν επρόκειτο για απλή επισκευή αλλά για βαριές εργασίες που πιθανά περιλάμβαναν: θραύση σκυροδέματος, απομάκρυνση κατεστραμμένων σκυροδεμάτων του φράγματος, καθαρισμός μεταλλικών στοιχείων ή θυροφραγμάτων.
13. Φυτίλια πυροδότησης.
14. Πυροκροτητές.
15. ΓΑΚ Σερρών, ό.π.
16. ΓΑΚ Σερρών, ό.π.
17. ΓΑΚ Σερρών, ό.π.
18. Εφημ. Ελεύθερη Ελλάδα, φ. 1-2-1947, σ.4.
19. ΓΑΚ Σερρών, ό.π.

Το παρόν ιστορικό άρθρο βασίζεται στην έρευνα και στο κείμενο του Βασιλείου Γιαννογλούδη, ιστορικού ερευνητή και Αντιπροέδρου της Ε.Μ.Ε.Ι.Σ., με τίτλο: «Η ανατίναξη του φράγματος Κερκίνης από τους Γερμανούς το 1944 και η αποκατάστασή του».

Η μεταφορά του ιστορικού κειμένου γίνεται αυτούσια, με διατήρηση των τεκμηρίων, των σημειώσεων και των αναφορών στις πηγές, για λόγους ιστορικής ακρίβειας και τεκμηρίωσης.