Ζούμε σε μια εποχή που η δημόσια συζήτηση αναλώνεται καθημερινά στο ποιος φταίει. Δείχνουμε με το δάχτυλο την εκάστοτε εξουσία, καταγγέλλουμε τους θεσμούς, εξοργιζόμαστε με την ανικανότητα των κυβερνώντων και την απληστία των ισχυρών. Όλα αυτά, βέβαια, με την άνεση του θεατή, από τον καναπέ του σπιτιού μας ή πίσω από την ασφάλεια μιας οθόνης. Είναι όμως μόνο οι «από πάνω» υπεύθυνοι για την κατάρρευση της συλλογικής μας αξιοπρέπειας;

Η σκληρή αλήθεια είναι ότι καμία εξουσία δεν μπορεί να σταθεί αν δεν βρει πρόσφορο έδαφος στην κοινωνική βάση. Και το έδαφος στις μέρες μας είναι παραπάνω από γόνιμο, καλλιεργημένο από μια συγκεκριμένη, επικίνδυνη νοοτροπία: αυτή του «μέσου ανθρωπάκου».

Ο «μέσος ανθρωπάκος» δεν είναι μια τυχαία φιγούρα, ούτε μια κοινωνική τάξη. Είναι στάση ζωής. Είναι ο άνθρωπος της διπλανής πόρτας που επέλεξε συνειδητά τον συμβιβασμό, την παθητικότητα και το μικροβόλεμα. Είναι αυτός που βλέπει την αδικία να εξελίσσεται μπροστά στα μάτια του και ψιθυρίζει «έλα καημένε, εγώ θα βγάλω το φίδι από την τρύπα;». Είναι εκείνος που ανέχεται τη διαφθορά, το ψέμα και την υποκρισία, αρκεί να μην απειλείται άμεσα η δική του μικρή, εφήμερη ησυχία.

Αυτός ο τύπος ανθρώπου έχει αντικαταστήσει την ανάγκη για ελευθερία και αλήθεια με την ψευδαίσθηση της ασφάλειας. Το βλέμμα του είναι μόνιμα σκυφτό, αλλά το στομάχι του θέλει να είναι γεμάτο. Για χάρη μιας σύμβασης, ενός μικρού ρουσφετιού ή μιας υπόσχεσης ότι «θα πληρωθεί στην ώρα του», είναι πρόθυμος να εξαγοράσει τη συνείδησή του και να μετατρέψει τη σιωπή του σε συνενοχή. Έμαθε να επιβιώνει, αλλά ξέχασε να ζει με αξιοπρέπεια.

Όμως, ας μην γελιόμαστε. Η συνήθεια στη βρωμιά είναι η αρχή της οριστικής μας ήττας. Όταν κανονικοποιούμε την ασχήμια και την αδικία επειδή «έτσι λειτουργεί το σύστημα», γινόμαστε οι ίδιοι οι δεσμοφύλακες του μέλλοντός μας. Μια κοινωνία που πορεύεται με μοναδικό γνώμονα το ατομικό βόλεμα είναι καταδικασμένη να σαπίσει από μέσα.

Ο «ντορβάς», όσο γεμάτος κι αν είναι, δεν μπορεί να χορτάσει την ψυχή ενός ανθρώπου που έχει μάθει να σκύβει το κεφάλι.

Αν θέλουμε να αλλάξει κάτι, πρέπει πρώτα να σπάσουμε τον καθρέφτη της αυταπάτης μας. Ηθική και κοινωνική αναγέννηση δεν έρχεται με θαύματα, ούτε με σωτήρες. Έρχεται όταν ο καθένας από εμάς αναλάβει την ατομική του ευθύνη, όταν το «εγώ» υποχωρήσει μπροστά στο «εμείς» και όταν αποφασίσουμε ότι η αξιοπρέπεια δεν ανταλλάσσεται με κανένα μικροβόλεμα.

Όσο επιτρέπουμε στον «ανθρωπάκο» μέσα μας να κυβερνά τις αποφάσεις μας, θα κυβερνιόμαστε από τους πιο κυνικούς. Και το τίμημα της απραξίας μας θα το πληρώνουμε πάντα με ιστορική ντροπή και κοινωνική παρακμή. Είναι καιρός, επιτέλους, να σηκώσουμε το κεφάλι.