Υπάρχουν περίοδοι στην ιστορία των κοινωνιών όπου η μεγαλύτερη απειλή δεν είναι η οικονομική ύφεση, ούτε η ανεργία, ούτε ακόμη και οι γεωπολιτικές αναταράξεις. Είναι η στιγμή που οι πολίτες παύουν να πιστεύουν ότι μπορούν να επηρεάσουν το μέλλον τους. Η στιγμή που η ελπίδα αντικαθίσταται από τη συνήθεια και η διεκδίκηση από την παραίτηση. Εκεί ακριβώς αρχίζει η πραγματική φθορά μιας δημοκρατίας.

Η Ελλάδα μοιάζει σήμερα να βρίσκεται μπροστά σε αυτή τη σιωπηλή μετάβαση. Όχι επειδή οι πολίτες γνωρίζουν λιγότερα, αλλά ακριβώς επειδή γνωρίζουν περισσότερα από ποτέ. Η πληροφορία είναι άμεση, συνεχής και αδιάκοπη. Οι αποκαλύψεις για σκάνδαλα, οι οικονομικοί δείκτες, οι κοινωνικές ανισότητες, οι δυσλειτουργίες του κράτους, οι διεθνείς εξελίξεις, όλα βρίσκονται καθημερινά μπροστά στα μάτια μας. Κι όμως, αυτή η πρωτοφανής γνώση δεν γεννά μεγαλύτερη αισιοδοξία ούτε περισσότερη συμμετοχή. Αντίθετα, οδηγεί ολοένα και περισσότερους στην πεποίθηση ότι τίποτα δεν αλλάζει ουσιαστικά.

Ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη αντίφαση της εποχής μας. Ενώ γνωρίζουμε περισσότερα, πιστεύουμε λιγότερο στις δυνατότητές μας ως κοινωνία. Παρακολουθούμε, αναλύουμε, σχολιάζουμε, καταγγέλλουμε, αλλά όλο και πιο σπάνια αισθανόμαστε ότι η δική μας συμμετοχή μπορεί να μεταβάλει την πορεία των πραγμάτων. Η δημόσια ζωή μετατρέπεται σε ένα ατελείωτο πεδίο σχολιασμού, χωρίς όμως να γεννά την αντίστοιχη συλλογική κινητοποίηση.

Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια οι Έλληνες πέρασαν σχεδόν αδιάκοπα από τη μία κρίση στην άλλη. Οικονομική κατάρρευση, μνημόνια, πανδημία, ενεργειακή κρίση, ακρίβεια, στεγαστικό αδιέξοδο, δημογραφική συρρίκνωση, θεσμικές αμφισβητήσεις. Κάθε νέα δοκιμασία αφαιρούσε ένα ακόμη κομμάτι από την πίστη ότι τα πράγματα μπορούν να γίνουν καλύτερα. Σήμερα, εκεί όπου άλλοτε υπήρχε θυμός, κυριαρχεί ένας βαθύς κοινωνικός συμβιβασμός. Οι πολίτες δεν εκπλήσσονται εύκολα. Προσαρμόζονται. Μαθαίνουν να ζουν με λιγότερα, να περιμένουν λιγότερα από την πολιτεία και, το πιο ανησυχητικό, να περιμένουν λιγότερα ακόμη και από τους ίδιους τους εαυτούς τους.

Έτσι, δημιουργείται μια νέα κανονικότητα. Η ακρίβεια θεωρείται αναπόφευκτη. Οι δυσλειτουργίες του Δημοσίου αντιμετωπίζονται ως διαχρονική ελληνική ιδιαιτερότητα. Η αναξιοκρατία παρουσιάζεται ως κανόνας του παιχνιδιού. Οι αποκαλύψεις για κακοδιαχείριση ή διαφθορά παύουν να σοκάρουν, γιατί η κοινωνία έχει αρχίσει να τις θεωρεί περίπου αναμενόμενες. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ότι συμβαίνουν όλα αυτά. Είναι ότι σταδιακά παύουν να προκαλούν την ένταση που απαιτεί η υπεράσπιση της δημοκρατίας.

Αυτή η σιωπηλή εξοικείωση με την αδικία αποτελεί ίσως το πιο επικίνδυνο πολιτικό φαινόμενο της εποχής. Γιατί οι δημοκρατίες δεν αποδυναμώνονται μόνο όταν παραβιάζονται οι θεσμοί τους. Αποδυναμώνονται και όταν οι πολίτες παύουν να πιστεύουν ότι οι θεσμοί μπορούν να λειτουργήσουν υπέρ τους. Όταν η εμπιστοσύνη διαβρώνεται, όταν η λογοδοσία μοιάζει ατελής ή επιλεκτική, όταν η αξιοκρατία υποχωρεί μπροστά στις πελατειακές λογικές, τότε ο πολίτης δεν εγκαταλείπει μόνο τα κόμματα. Εγκαταλείπει την ίδια την ιδέα της συμμετοχής.

Και εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση της ελληνικής πολιτικής ζωής. Δεν αρκεί η επίκληση θετικών οικονομικών δεικτών, ούτε η προβολή επιμέρους επιτυχιών. Μια κοινωνία δεν αισιοδοξεί επειδή βελτιώνονται οι αριθμοί. Αισιοδοξεί όταν αισθάνεται ότι υπάρχει δικαιοσύνη, ότι οι κανόνες ισχύουν για όλους, ότι οι ευκαιρίες κατανέμονται με ισότητα και ότι η προσωπική προσπάθεια μπορεί πραγματικά να αλλάξει τη ζωή της.

Η δημοκρατία, άλλωστε, δεν είναι μια διαδικασία που ενεργοποιείται κάθε τέσσερα χρόνια μπροστά στην κάλπη. Είναι μια καθημερινή σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα στον πολίτη και την πολιτεία. Χρειάζεται ενεργούς πολίτες, όχι απογοητευμένους θεατές. Χρειάζεται ανθρώπους που πιστεύουν ότι η συμμετοχή τους έχει αξία, ότι ο δημόσιος διάλογος μπορεί να παράγει αποτέλεσμα και ότι η πολιτική εξακολουθεί να αποτελεί εργαλείο αλλαγής και όχι απλώς μηχανισμό διαχείρισης της πραγματικότητας.

Η Ελλάδα δεν έχει ανάγκη μόνο από μεγαλύτερη ανάπτυξη ή περισσότερες επενδύσεις. Έχει ανάγκη να αποκαταστήσει τη χαμένη της εμπιστοσύνη. Να ξαναδώσει στους πολίτες έναν λόγο να πιστέψουν ότι το μέλλον δεν είναι προδιαγεγραμμένο, αλλά μπορεί να διαμορφωθεί μέσα από τη συλλογική προσπάθεια, τη διαφάνεια, τη λογοδοσία και τη συμμετοχή.

Γιατί η μεγαλύτερη ήττα μιας κοινωνίας δεν είναι η οικονομική δυσπραγία. Είναι η στιγμή που οι πολίτες αποδέχονται ότι τίποτε δεν μπορεί να αλλάξει. Από εκεί και πέρα, η παραίτηση παύει να είναι συναίσθημα. Γίνεται πολιτική κουλτούρα. Και τότε η δημοκρατία συνεχίζει να λειτουργεί θεσμικά, αλλά χάνει σταδιακά το πιο πολύτιμο στοιχείο της: την πίστη των πολιτών ότι αξίζει να συμμετέχουν σε αυτήν.