Υπάρχουν επέτειοι που δεν προσφέρονται για πανηγυρισμούς. Δεν συνοδεύονται από σημαίες, τελετές και εορτασμούς. Είναι ημέρες μνήμης, περισυλλογής και ευθύνης. Η Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων, που τιμάται κάθε χρόνο στις 20 Ιουνίου, ανήκει σε αυτή την κατηγορία. Δεν θεσπίστηκε για να θυμίζει απλώς αριθμούς και στατιστικές, αλλά για να υπενθυμίζει πως πίσω από κάθε ξεριζωμένο άνθρωπο υπάρχει μια ιστορία, μια οικογένεια, μια πατρίδα που χάθηκε και μια ζωή που διακόπηκε βίαια.

Φέτος, η επέτειος αποκτά ιδιαίτερο συμβολισμό. Συμπληρώνονται εβδομήντα πέντε χρόνια από την υιοθέτηση της Σύμβασης της Γενεύης του 1951, του θεμελιώδους διεθνούς κειμένου που γεννήθηκε μέσα από τις στάχτες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, κατοχυρώνοντας το δικαίωμα στο άσυλο και αναγνωρίζοντας ότι κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να στερείται το δικαίωμα στην προστασία όταν απειλείται η ίδια του η ύπαρξη.

Και όμως, τρεις τέταρτα του αιώνα αργότερα, ο κόσμος εξακολουθεί να παράγει πολέμους, προσφυγιά και ξεριζωμό. Εκατομμύρια άνθρωποι εγκαταλείπουν τις εστίες τους, όχι από επιλογή, αλλά από ανάγκη. Δραπετεύουν από τη βία, τη φτώχεια, τους διωγμούς, την πείνα και την καταστροφή, αναζητώντας εκείνο που για τους περισσότερους θεωρείται αυτονόητο: την ασφάλεια.

Το βλέμμα που δεν επέτρεψε στη συνείδηση να εφησυχάσει

Στην Ελλάδα, η συλλογική μνήμη της προσφυγικής κρίσης του 2015 είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το έργο ενός ανθρώπου που αφιέρωσε τη ζωή του στην καταγραφή της ανθρώπινης περιπέτειας.

Ο Γιάννης Μπεχράκης δεν υπήρξε απλώς ένας μεγάλος φωτορεπόρτερ. Υπήρξε ένας μάρτυρας της εποχής του.

Από τη Βοσνία και το Κόσοβο μέχρι τη Συρία, τη Λέσβο, την Κω και την Ειδομένη, ο φακός του κατέγραψε τον πόνο χωρίς να τον εκμεταλλεύεται και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια χωρίς να την εξιδανικεύει. Οι φωτογραφίες του δεν ήταν εικόνες δυστυχίας. Ήταν εικόνες ζωής.

Η εμβληματική φωτογραφία του Σύρου πατέρα που περπατά μέσα στη βροχή, κρατώντας στην αγκαλιά την κόρη του και προστατεύοντάς την από τη νεροποντή στα σύνορα της Ειδομένης, έγινε ένα παγκόσμιο σύμβολο. Όχι γιατί αποτύπωνε την απόγνωση, αλλά γιατί μέσα στην κόλαση φώτιζε το πιο ισχυρό ανθρώπινο συναίσθημα: την αγάπη.

Ο ίδιος είχε περιγράψει με απόλυτη σαφήνεια τη φιλοσοφία της δημοσιογραφίας που υπηρέτησε:

«Η αποστολή μου είναι να σας αφηγηθώ την ιστορία, ώστε να αποφασίσετε εσείς τι θέλετε να κάνετε. Να διασφαλίσω ότι κανείς δεν θα μπορέσει να πει: "Δεν γνώριζα".»

Ίσως αυτή να είναι και η βαθύτερη αποστολή της δημοσιογραφίας: να μην επιτρέπει στη λήθη να γίνει συνενοχή.

 

Ο Μπέρτολτ Μπρεχτ γνώριζε τι σημαίνει εξορία

Πολύ πριν το Αιγαίο γίνει θαλάσσιος δρόμος απελπισμένων ανθρώπων, ένας άλλος μεγάλος δημιουργός είχε βιώσει στο πετσί του την εμπειρία της προσφυγιάς.

Ο Μπέρτολτ Μπρεχτ, διωγμένος από το ναζιστικό καθεστώς, εγκατέλειψε τη Γερμανία το 1933 και έζησε για χρόνια στην εξορία. Η εμπειρία του εκπατρισμού, η αγωνία της επιστροφής και η αίσθηση της απώλειας διαπερνούν ολόκληρο το έργο του.

Μέσα σε αυτή τη σκοτεινή περίοδο έγραψε το ποίημα «Για τον όρο "Μετανάστες"» («Über die Bezeichnung Emigranten»), που περιλαμβάνεται στον τόμο «Ποιήματα», σε μετάφραση του Μάριου Πλωρίτη, από τις Εκδόσεις Θεμέλιο.

Ο Μπρεχτ αρνείται ακόμη και τον ίδιο τον όρο «μετανάστες». Τον θεωρεί ψευδή και παραπλανητικό. Γιατί ο μετανάστης, σύμφωνα με τη συνήθη σημασία της λέξης, είναι εκείνος που επιλέγει να φύγει. Ενώ οι άνθρωποι στους οποίους αναφέρεται ο ποιητής δεν έφυγαν επειδή το ήθελαν.

Έφυγαν επειδή κυνηγήθηκαν.

Γράφει χαρακτηριστικά:

«Εμείς φύγαμε στα κρυφά. Μας κυνηγήσαν, μας προγράψανε.
Κι η χώρα που μας δέχτηκε, σπίτι δε θα ’ναι, μα εξορία».

Σε αυτούς τους στίχους συμπυκνώνεται ολόκληρη η τραγωδία της προσφυγιάς. Γιατί ο πρόσφυγας δεν εγκαταλείπει ποτέ πραγματικά την πατρίδα του. Ζει με τη μνήμη της και με την ελπίδα της επιστροφής.

Η τελευταία λέξη δεν ειπώθηκε ακόμη

Το ποίημα του Μπρεχτ δεν είναι ένα ποίημα παραίτησης. Είναι ένα ποίημα αντίστασης.

Παρά την ήττα, τον ξεριζωμό και την εξορία, οι άνθρωποι δεν παραιτούνται από την ελπίδα. Δεν ξεχνούν. Δεν συμβιβάζονται με την αδικία.

Στο συγκλονιστικό κλείσιμο του ποιήματος, ο Γερμανός ποιητής γράφει:

«Όμως κανένας μας δε θα μείνει εδώ.
Η τελευταία λέξη δεν ειπώθηκε ακόμα».

Ίσως σε αυτούς τους στίχους να κρύβεται όλη η πίστη του Μπρεχτ στην Ιστορία. Καμία βαρβαρότητα δεν είναι αιώνια. Καμία αδικία δεν αποτελεί το τέλος της διαδρομής. Ο άνθρωπος διατηρεί πάντοτε το δικαίωμα να ελπίζει, να αντιστέκεται και να διεκδικεί έναν καλύτερο κόσμο.

Ο καθρέφτης της δικής μας ανθρωπιάς

Στις μέρες μας, όπου η προσφυγιά μετατρέπεται συχνά σε αντικείμενο πολιτικής εκμετάλλευσης και η ξενοφοβία επιχειρεί να εμφανίσει τον κατατρεγμένο άνθρωπο ως απειλή, το έργο του Γιάννη Μπεχράκη και η ποίηση του Μπέρτολτ Μπρεχτ λειτουργούν ως πράξεις αντίστασης απέναντι στη λήθη.

Υπενθυμίζουν ότι ο πρόσφυγας δεν είναι αριθμός, ούτε στατιστική, ούτε «ροή».

Είναι ένας άνθρωπος που θα μπορούσε να είναι ο πατέρας μας, η μητέρα μας, τα παιδιά μας ή εμείς οι ίδιοι.

Και τελικά, η στάση απέναντι στους πρόσφυγες δεν μιλά τόσο γι' αυτούς, όσο για εμάς.

Για τη δημοκρατία μας.

Για τον πολιτισμό μας.

Για τις αξίες που ισχυριζόμαστε ότι υπερασπιζόμαστε.

Γιατί η ανθρωπιά δεν κρίνεται στις εύκολες εποχές.

Κρίνεται όταν ο Άλλος χτυπά την πόρτα μας.

Και τότε, όπως έγραψε ο Μπέρτολτ Μπρεχτ και όπως αποτύπωσε με τον φακό του ο Γιάννης Μπεχράκης, η Ιστορία μάς υπενθυμίζει πως, όσο υπάρχουν άνθρωποι που αρνούνται να συνηθίσουν την αδικία, όσο υπάρχουν άνθρωποι που συνεχίζουν να βλέπουν τον πρόσφυγα ως συνάνθρωπο και όχι ως απειλή, η τελευταία λέξη δεν έχει ακόμη ειπωθεί.

Βιβλιογραφία

• Μπέρτολτ Μπρεχτ, «Ποιήματα», μετάφραση Μάριος Πλωρίτης, Εκδόσεις Θεμέλιο.

• Bertolt Brecht, Über die Bezeichnung Emigranten (1937).

• Αρχείο Reuters – Γιάννης Μπεχράκης.

• Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (UNHCR).